Suriye'de iç savaşın sona ermesinin ardından, birçok vatandaş geçmişte işlenen suçların cezalandırılmasını ve adaletin sağlanmasını umut ediyor. Ancak bu süreç, ülkeyi yeni bir şiddet sarmalına sürükleme riski taşıyor. Esad rejiminin devrilmesinden bu yana, savaş suçları, insanlığa karşı suçlar ve kitlesel insan hakları ihlalleri için hesap sorma çabaları hız kazandı. Fakat toplumun bir kesimi, geçmişle yüzleşmenin intikamcı bir hal almasından ve ülkeyi yeniden kaosa sürüklemesinden endişe ediyor.
Adalet Arayışının Arka Planı
Suriye'de 2011'de başlayan iç savaş, yüz binlerce insanın ölümüne, milyonlarca kişinin yerinden edilmesine ve ülke altyapısının büyük ölçüde tahrip olmasına yol açtı. Bu süreçte hem rejim güçleri hem de muhalif gruplar ve radikal örgütler tarafından sayısız savaş suçu işlendi. Birleşmiş Milletler ve uluslararası insan hakları örgütleri, kimyasal silah kullanımı, toplu infazlar, işkence ve cinsel şiddet gibi ağır ihlalleri belgeledi. Savaşın sona ermesiyle birlikte, mağdurlar ve aileleri adaletin tecelli etmesini talep ediyor.
Ancak adalet mekanizmalarının nasıl işleyeceği konusunda derin bir belirsizlik var. Ülke içinde yargı sistemi büyük ölçüde çökmüş durumda. Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) yargı yetkisi Suriye'yi kapsamıyor çünkü Suriye Roma Statüsü'ne taraf değil. Bu nedenle, bazı ülkeler evrensel yargı yetkisi ilkesiyle kendi mahkemelerinde davalar açmaya başladı. Almanya, Fransa ve İsveç gibi ülkelerde Suriyeli mültecilere yönelik işkence davaları görülüyor. Bu davalar, adaletin sağlanması için önemli bir adım olarak görülse de, Suriye'deki genel af ve uzlaşma sürecini nasıl etkileyeceği belirsiz.
Suriye hükümeti, geçmişte işlenen suçlar için genel af çıkarılması yönünde sinyaller veriyor. Esad rejiminin devrilmesinden sonra kurulan geçiş hükümeti, ulusal birlik ve istikrarı sağlamak için kapsamlı bir af ve uzlaşma süreci başlatmayı planlıyor. Ancak mağdurlar ve insan hakları savunucuları, affın adaletsizlik anlamına geleceğini ve suçluların cezasız kalmasına yol açacağını savunuyor. Bu çekişme, toplumsal dokuyu daha da geriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Suriye'deki adalet arayışı, sadece ülke içi bir mesele değil; bölgesel ve küresel güçlerin de yakından takip ettiği bir konu. Rusya, İran ve Türkiye gibi aktörler, Suriye'deki gelişmeleri kendi stratejik çıkarları doğrultusunda yönlendirmeye çalışıyor. Rusya, Esad rejimine askeri destek vererek savaşın seyrini değiştirmişti ve şimdi olası bir savaş suçları yargılamasında kendi rolünü korumak istiyor. İran ise Suriye'deki nüfuzunu kaybetmemek için çaba harcıyor. Türkiye ise sınır güvenliği ve mültecilerin geri dönüşü konularında hassas.
Uluslararası toplum, Suriye'de adaletin sağlanması için çeşitli mekanizmalar öneriyor. Bunlar arasında karma mahkemeler, uluslararası destekli yerel yargı reformu ve geçiş dönemi adaleti komisyonları bulunuyor. Ancak bu mekanizmaların etkinliği, siyasi iradeye ve kaynaklara bağlı. Batılı ülkeler, Suriye'de kalıcı barış için adaletin şart olduğunu vurgularken, bölgesel aktörler daha çok istikrar ve güvenliğe odaklanmış durumda.
Adalet arayışının bir diğer önemli boyutu da, mültecilerin geri dönüşü. Milyonlarca Suriyeli, ülkelerine dönmek için güvenli bir ortam ve adalet güvencesi bekliyor. Eğer geçmişteki suçlar cezasız kalırsa, bu durum mültecilerin geri dönüşünü engelleyebilir ve Suriye'nin yeniden inşası için gereken insan kaynağını sekteye uğratabilir. Ayrıca, cezasızlık kültürü, yeni suçların işlenmesine zemin hazırlayabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Suriye'deki adalet arayışı, Türkiye'yi doğrudan etkileyen sonuçlar doğurabilir. Türkiye, Suriye'deki istikrarsızlıktan en çok etkilenen ülkelerden biri; 3,6 milyondan fazla Suriyeli mülteciye ev sahipliği yapıyor. Adalet sürecinin intikamcı bir hal alması ve yeni bir iç savaşa yol açması, Türkiye'nin sınır güvenliğini tehdit eder ve yeni mülteci dalgalarına neden olabilir. Öte yandan, adaletin sağlanması ve istikrarın tesisi, mültecilerin gönüllü geri dönüşünü kolaylaştırabilir. Türkiye, Suriye'deki geçiş dönemi adaleti sürecinde yapıcı bir rol oynayarak bölgesel istikrara katkı sağlayabilir. Ayrıca, Türkiye'nin kendi yargı sistemi, evrensel yargı yetkisi kapsamında Suriyeli suçluları yargılayabilir, ancak bu tür davalar diplomatik gerilimlere yol açabilir. Bu nedenle Türkiye, denge gözeterek hem adaleti hem de istikrarı önceleyen bir politika izlemeli.
