Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) Başkanı Rafael Grossi, Cuma günü Tokyo'da yaptığı açıklamada, ABD ile İran arasında varılan geçici barış anlaşmasının Birleşmiş Milletler nükleer denetçilerine İran'a erişim izni verdiğini duyurdu. Grossi'nin bu açıklaması, Tahran yönetiminin Washington'la nihai bir anlaşmaya varılana ve yaptırımlar kaldırılana kadar kilit nükleer tesislerini denetçilere kapalı tutacağını bildirmesinin ardından geldi. Geçici anlaşma, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırması ve IAEA denetimlerine izin vermesi karşılığında ABD'nin bazı yaptırımları hafifletmesini öngörüyor. Grossi, anlaşmanın denetçilerin erişimine ilişkin net hükümler içerdiğini ve bu sayede ajansın İran'ın nükleer programı hakkında daha fazla bilgi edinebileceğini ifade etti.
Gelişmenin Arka Planı
İran ile ABD arasındaki nükleer müzakereler, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) 2018'de ABD'nin çekilmesiyle çıkmaza girmişti. O dönemde ABD eski Başkanı Donald Trump, anlaşmadan çekilerek İran'a karşı sert yaptırımlar uygulamış, Tahran da buna karşılık uranyum zenginleştirme seviyesini artırarak anlaşmadaki taahhütlerini askıya almıştı. Joe Biden yönetimi, yeniden müzakere masasına oturmak için çaba gösterse de süreç uzun süre ilerleme kaydedemedi. Nisan 2023'te Umman'da başlayan dolaylı müzakerelerin ardından varılan geçici anlaşma, taraflar arasında güven tazeleme adımı olarak değerlendiriliyor. Ancak İran, IAEA denetçilerinin erişimini sınırlandıran taleplerini sürdürerek, nihai anlaşma öncesinde hassas tesislerinin güvenliğini garanti altına almak istiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu gelişme, Orta Doğu'da İsrail ve Suudi Arabistan gibi aktörlerin yakından takip ettiği bir konu. İsrail, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını engellemek için diplomatik çabaları yetersiz bulurken, askeri seçenekleri masada tutuyor. Suudi Arabistan ise İran'ın nükleer programına karşı kendi nükleer enerji programını geliştirme sinyali veriyor. Küresel ölçekte, bu anlaşma petrol piyasalarını da etkileyebilir; İran yaptırımlarının hafiflemesi, küresel petrol arzını artırarak fiyatları düşürebilir. Avrupa Birliği, anlaşmayı memnuniyetle karşılarken, nihai bir anlaşma için daha kapsamlı müzakerelerin gerektiğini vurguluyor. IAEA Başkanı Grossi, denetimlerin anlaşmanın uygulanabilirliği için kritik olduğunu belirterek, tarafları şeffaflık konusunda kararlı olmaya çağırdı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin komşusu İran ile olan ilişkileri açısından önem taşıyor. Türkiye, İran'a uygulanan yaptırımların hafiflemesini enerji ticareti ve bölgesel iş birliği açısından olumlu görebilir. Ancak nükleer bir İran, Türkiye'nin güvenlik endişelerini artırabilir. Türkiye, nükleer silahların yayılmasına karşı duruşuyla, İran'ın nükleer programının barışçıl olduğu yönündeki taahhütlerini desteklerken, IAEA denetimlerinin kapsamlı olmasını ve bölgesel dengeyi koruyacak bir anlaşma yapılmasını tercih ediyor. Ayrıca, Türkiye'nin enerji ihtiyacı göz önüne alındığında, İran doğalgazının Türkiye üzerinden Avrupa'ya taşınması gibi projeler yeniden gündeme gelebilir.
