Belçika'nın Tienen kentinde faaliyet gösteren Citribel sitrik asit fabrikası, Avrupa Birliği'nin Çin'in agresif sanayi politikalarına karşı temel üretim altyapısını savunma kabiliyetini test eden somut bir vaka haline geldi. Yıllardır Çin'in devlet destekli firmalarının düşük fiyatlı ürünleriyle rekabet etmekte zorlanan tesis, AB'nin Çin'e karşı başlattığı yeni ticari savunma önlemlerinin etkinliğini de gözler önüne seriyor.
Citribel ve sitrik asit pazarındaki Çin baskısı
Citribel, Avrupa'nın en büyük sitrik asit üreticilerinden biri olarak 1960'lardan bu yana faaliyet gösteriyor. Sitrik asit, gıda, içecek, ilaç ve temizlik sektörlerinde yaygın olarak kullanılan bir katkı maddesi. Ancak son on yılda Çinli üreticiler, devlet sübvansiyonları ve ölçek ekonomisi sayesinde dünya pazarına hakim oldu. Avrupa Komisyonu'nun verilerine göre, Çin'in sitrik asit üretimi 2010'da 1,2 milyon ton iken 2023'te 2,5 milyon tona yükseldi. Bu dönemde Avrupa'daki üretim ise %30 daraldı.
Fabrika yönetimi, Çin'in dampingli fiyatları karşısında ayakta kalmak için maliyet düşürme ve otomasyona yatırım yapmak zorunda kaldı. Ancak yine de kâr marjları eridi. AB'nin 2023 yılında Çin menşeli sitrik aside uyguladığı anti-damping vergileri, Citribel'e bir nefes aldırdı. Yine de sektör temsilcileri, bu önlemlerin yeterli olmadığını, Çin’in yeni rotalar (örn. Vietnam üzerinden) geliştirdiğini belirtiyor.
AB'nin stratejik otonomi arayışı ve Çin faktörü
Citribel örneği, AB'nin stratejik otonomi hedefiyle yakından ilişkili. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, 'açık stratejik otonomi' vurgusu yaparak kritik sektörlerde dışa bağımlılığı azaltma sözü vermişti. Sitrik asit, ilaç ve gıda güvenliği açısından kritik bir ürün. AB, Çin'e olan bağımlılığını azaltmak için yerel üretimi teşvik eden fonlar ayırdı, ancak bu sürecin yavaş ilerlediği görülüyor.
Küresel boyutta, ABD ve Japonya da benzer kaygılarla Çin'e karşı ticari savunma araçlarını devreye sokuyor. Dünya Ticaret Örgütü'nün kuralları çerçevesinde damping soruşturmaları artarken, Çin'in 'kapasite fazlası' üretiminin dünya fiyatlarını aşağı çekmesi birçok ülkeyi rahatsız ediyor. Uzmanlar, AB'nin Citribel benzeri vakalarda hızlı karar alması gerektiğini, aksi halde Avrupa sanayi tabanının daha da daralacağını vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, AB ile Gümrük Birliği ilişkisi ve Çin ile artan ticari bağları nedeniyle bu gelişmelerden doğrudan etkileniyor. Sitrik asit gibi temel kimyasallarda Türkiye, ithalatının büyük kısmını Çin'den sağlıyor. AB'nin anti-damping önlemleri, Türkiye’ye Çin mallarının yönelmesine neden olabilir. Öte yandan, Türkiye’nin kendi sanayi politikasında Çin rekabetine karşı koruyucu önlemler alması gerekebilir. Citribel örneği, Türkiye için de kritik sektörlerde dışa bağımlılığın azaltılması ve yerli üretimin teşviki konusunda bir uyarı niteliği taşıyor.
