Dünyanın en büyük çip üretim ekipmanı tedarikçisi Hollandalı ASML'in Üst Yöneticisi (CEO) Christophe Fouquet, Avrupa Birliği'nin (AB) stratejik projeleri doğrudan yönlendirmeye çalışmasının doğru olmayacağını belirtti. Fouquet, Brüksel'de düzenlenen bir teknoloji konferansında yaptığı konuşmada, “AB Komisyonu, hangi projelerin stratejik olduğuna karar verip bunları merkezi olarak yönlendirmeye kalkışmamalı. Piyasa dinamikleri ve özel sektörün inisiyatifi daha belirleyici olmalı” ifadelerini kullandı.
Gelişmenin arka planı: AB'nin Çip Yasası ve ASML'nin rolü
ASML, yarı iletken üretiminde kritik öneme sahip EUV (aşırı morötesi) litografi makinelerinin tek üreticisi konumunda. Şirket, Tayvan, Güney Kore ve ABD merkezli çip üreticilerine bu makineleri tedarik ediyor. Avrupa Birliği, 2023 yılında kabul ettiği Avrupa Çip Yasası (European Chips Act) ile kıtanın yarı iletken üretim kapasitesini artırmayı ve küresel pazar payını %10'a çıkarmayı hedefliyor. Bu kapsamda 43 milyar avro kamu ve özel yatırım planlanıyor.
Fouquet'nin çıkışı, AB'nin endüstri politikasına yönelik daha geniş bir eleştirinin parçası. CEO, devlet desteğinin önemli olduğunu ancak bunun belirli şirketleri veya teknolojileri seçmek yerine Ar-Ge ve altyapıya odaklanması gerektiğini savunuyor. “Avrupa, inovasyonu teşvik etmeli, ancak kazananları belirlemeye kalkışmamalı” dedi.
Bölgesel ve küresel boyut: Yarı iletken savaşları ve AB'nin konumu
Küresel çip endüstrisi, ABD-Çin teknoloji rekabeti ve tedarik zinciri güvenliği endişeleriyle şekilleniyor. ABD, CHIPS Yasası ile ülkesinde çip üretimini teşvik ederken, Çin de kendi yarı iletken ekosistemini kurmaya çalışıyor. Avrupa, bu iki süper güç arasında sıkışmış durumda. AB Komisyonu, “stratejik özerklik” hedefiyle çip üretimini artırmak istiyor ancak Fouquet gibi isimler, aşırı devlet müdahalesinin verimsizliklere yol açabileceği uyarısında bulunuyor.
Öte yandan, ASML'in EUV makinelerine yönelik ihracat kontrolleri de tartışma konusu. Hollanda hükümeti, ABD baskısıyla Çin'e bu makinelerin satışını kısıtlamıştı. Fouquet, bu tür kısıtlamaların uzun vadede Avrupalı şirketlerin rekabet gücünü zayıflatabileceğini ima etti.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, yarı iletken sektöründe henüz büyük bir oyuncu olmasa da, ASML'in açıklamaları küresel tedarik zinciri dinamikleri açısından önem taşıyor. AB'nin çip üretimindeki konumu, Türkiye'nin otomotiv ve savunma sanayi gibi sektörlerde çip tedarikini etkileyebilir. Ayrıca Türkiye, AB ile Gümrük Birliği'nin güncellenmesi sürecinde teknoloji politikalarına daha fazla entegre olma fırsatı yakalayabilir. Fouquet'nin devlet müdahalesine yönelik eleştirileri, Türkiye'deki sanayi politikaları için de bir referans noktası oluşturabilir.
