ABD ile İran arasında nükleer programın geleceği ve bölgesel güvenlik konularında yürütülen müzakereler, tarafların temel taleplerindeki uzlaşmaz tutumları nedeniyle ciddi bir çıkmaza girmiş durumda. Bloomberg Economics analistleri Becca Wasser ve Dina Esfandiary'nin değerlendirmesine göre, iki ülke arasındaki görüş ayrılıkları o kadar derin ki, öngörülebilir gelecekte çatışmanın periyodik saldırılar ve kesintili diplomatik temaslarla sürmesi bekleniyor. Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini yavaşlatması ve uluslararası denetçilere daha fazla erişim izni vermesi gibi teknik düzeydeki bazı yapıcı adımlar, ancak sorunların altında yatan siyasi anlaşmazlıklar çözülmediği sürece kalıcı bir çözüm getirmekten uzak görünüyor.
Müzakere Masasındaki Kilit Ayrılıklar
Wasser ve Esfandiary'nin raporuna göre, ABD yönetimi İran'ın nükleer programının tamamen durdurulmasını ve balistik füze programının sınırlandırılmasını talep ederken, Tahran yönetimi uranyum zenginleştirme hakkından vazgeçmeyeceğini ve füze programının savunma amaçlı olduğunu savunuyor. Bu temel farklılık, dolaylı müzakerelerin yürütüldüğü Viyana sürecinde henüz aşılabilmiş değil. İran'ın son aylarda uranyumu yüzde 60 saflıkta zenginleştirmeye devam etmesi ve uluslararası atom enerjisi kurumu denetçilerine sınırlı erişim izni vermesi, Batılı müzakereciler arasında güvensizliği artırıyor. Öte yandan ABD'nin İran'a yönelik ekonomik yaptırımları hafifletme konusunda isteksiz davranması da Tahran'ın gerçekçi bir müzakere masasına oturmasını engelliyor.
Analistler, teknik düzeydeki görüşmelerin (örneğin İran'ın nükleer tesislerine yönelik denetim protokolleri) bazı ilerlemeler kaydettiğini ancak bunların siyasi irade olmadan yalnızca zamana oynadığını belirtiyor. Her iki tarafın da iç siyasi dinamikleri müzakere esnekliğini sınırlıyor: ABD'de Kongre'deki İran karşıtı lobi güçlüyken, İran'da muhafazakâr yönetim dış politikada taviz vermeyi ulusal gurura aykırı buluyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-İran geriliminin bölgesel yansımaları, özellikle Irak, Suriye, Yemen ve Lübnan'daki vekâlet savaşları aracılığıyla hissediliyor. İran'ın bu ülkelerde desteklediği silahlı gruplar, ABD ve müttefiklerinin çıkarlarına karşı zaman zaman saldırılar düzenliyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran'ın nükleer programının bölgesel bir silahlanma yarışını tetiklemesinden endişe ediyor. Öte yandan Çin ve Rusya, İran'la enerji ve askeri iş birliğini derinleştirerek ABD'nin etkisini sınırlamaya çalışıyor. Avrupa Birliği ise hem ABD'yle transatlantik ittifakı korumak hem de İran'la ticari bağlarını sürdürebilmek arasında zor bir denge arıyor. Nükleer anlaşmanın tamamen çökmesi durumunda, İran'ın birkaç ay içinde nükleer silah üretebilecek kapasiteye ulaşması bekleniyor ki bu, Orta Doğu'da geri dönülemez bir güvenlik krizine yol açabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la yaklaşık 560 kilometrelik kara sınırına sahip olması ve enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran doğalgazından karşılaması nedeniyle bu müzakere sürecini yakından takip ediyor. Olası bir ABD-İran anlaşması, Türkiye'ye enerji ticaretinde yeni fırsatlar sunarken, anlaşmazlığın tırmanması ise sınır güvenliği, göç ve terörle mücadele alanlarında riskleri artırabilir. Ayrıca, Türkiye'nin NATO müttefiki olarak ABD'nin İran'a yönelik yaptırım politikalarına tam uyum sağlaması, Tahran'la ikili ilişkilerde gerilime yol açabilir. Bu nedenle Ankara, hem Batı ittifakı içindeki konumunu korumaya hem de İran'la pragmatik ilişkilerini sürdürmeye çalışan hassas bir denge politikası izliyor.
