İsviçre'nin sakin Alp kasabalarında, imparatorlukların paniklerini diplomasi olarak parfümlediği bir ortamda İran, boyun eğmeyi reddetme sanatında bir başyapıt daha sergiledi. Amerikalı yetkililer olağan emperyal bagajlarıyla geldi: tehditler, ültimatomlar, yaptırım teolojisi ve Washington'un yanlış hesapladığı gücü kibirle karıştırma alışkanlığı. Ancak bu kez farklı bir atmosfer vardı. Tahran'ın diplomatik dokunuşu, ne batının ne de doğunun boyunduruğuna girmeyeceğini gösteren bir güven yayıyordu. Görüşmeler, İran'ın nükleer dosyası, bölgesel etkisi ve yaptırımların hafifletilmesi gibi kritik başlıkları içeriyordu. İran heyeti, her adımda ulusal egemenlik ve kırmızı çizgiler vurgusu yaparken, Batılı muhataplarına eski moda bir kuralı hatırlattı: Gerçekler sahada değişir, masada değil.
Gelişmenin Arka Planı
Son yıllarda İran ile Batı arasındaki nükleer müzakereler defalarca kesintiye uğradı. Trump döneminde ABD'nin Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (JCPOA) çekilmesi ve maksimum baskı politikası, Tahran'ı uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırmaya itti. Biden yönetimi ise müzakerelere dönme sözü verse de yaptırımları kaldırmakta isteksiz davrandı. İsviçre'deki bu son toplantı, aslında bir dizi dolaylı görüşmenin parçasıydı. İran tarafı, Washington'ın önceki taahhütlerini yerine getirmediğini ve güven tesis edilmesi gerektiğini savundu. Öte yandan, İran'ın Rusya ve Çin ile artan askeri ve ekonomik işbirliği, Batı'nın elini zayıflattı. Tahran, bu yeni denklemde ABD'ye karşı daha güçlü bir pozisyon almayı başardı. Uzmanlar, bu görüşmelerin bir dönüm noktası olabileceğini, ancak somut bir anlaşmaya varmanın zor olduğunu belirtiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'ın bu direnci, yalnızca nükleer bir mesele değil; aynı zamanda Ortadoğu'daki güç dengesini de etkiliyor. Suudi Arabistan ve İsrail, nükleer bir İran'a karşı ittifaklarını güçlendirirken, Tahran ise Yemen, Lübnan ve Irak'taki vekil güçleri aracılığıyla nüfuzunu koruyor. Rusya-Ukrayna savaşı, İran'a Batı'ya karşı elini güçlendiren bir başka faktör oldu. Moskova ile askeri işbirliği, Tahran'a yaptırımlara rağmen ekonomik ve teknolojik destek sağlıyor. Ayrıca, Çin’in İran’la 25 yıllık stratejik anlaşması, enerji ve altyapı yatırımlarında yeni bir sayfa açtı. Bu bağlamda, İsviçre’deki görüşmeler sadece ikili bir mesele değil, küresel güç mücadelesinin bir yansıması. Washington'ın İran'a karşı sergilediği sert tutum, bölgedeki müttefikleri tarafından destek bulsa da, küresel Güney ülkeleri Tahran'ın direncini sömürgecilik karşıtı bir duruş olarak yorumluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile komşu olmanın getirdiği hassas dengeyi yönetmek zorunda. Bir yandan enerji ithalatı ve sınır güvenliği için Tahran'la işbirliği kaçınılmaz; diğer yandan Suriye, Irak ve Kafkaslar'da rekabet devam ediyor. İran'ın Batı'ya karşı güçlenmesi, Türkiye'nin elini kısa vadede rahatlatsa da, uzun vadede nükleer silahlanma yarışı bölgeyi daha kırılgan hale getirebilir. Ayrıca, ABD yaptırımlarının Türk şirketlerini ikincil yaptırım riskine sokması, Ankara'nın manevra alanını daraltabilir. Türkiye, bu görüşmelerde arabulucu rolü oynayarak hem Batı'ya hem de İran'a mesaj vermeyi hedefliyor. Ancak asıl mesele, Türkiye’nin kendi güvenlik çıkarlarını korurken, bölgesel gerilimden en az hasarla çıkabilmesi.
