İran, İsrail'in Lübnan'da sürdüreceği herhangi bir askeri varlığın, ABD ile Tahran arasında imzalanan Mutabakat Zaptı'nın (MoU) açık bir ihlali anlamına geleceğini duyurdu. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, yaptığı yazılı açıklamada, “İsrail rejiminin Lübnan topraklarındaki herhangi bir işgalci varlığı, ABD ile imzaladığımız mutabakat zaptına aykırıdır ve bu durum bölgesel barış ve istikrar için ciddi bir tehdit oluşturur” ifadelerini kullandı. Bekayi, ayrıca uluslararası toplumu İsrail'in Lübnan'daki faaliyetlerine karşı harekete geçmeye çağırdı.
Gelişmenin Arka Planı: İran-ABD Mutabakat Zaptı ve Lübnan'daki Durum
İran ile ABD arasında 2015 yılında imzalanan ve resmi olarak “Ortak Kapsamlı Eylem Planı” (JCPOA) olarak bilinen nükleer anlaşma, 2018'de ABD'nin tek taraflı çekilmesiyle büyük ölçüde rafa kalkmıştı. Ancak 2023'te İran ve ABD, Umman arabuluculuğunda dolaylı müzakereler yürüterek, nükleer programın sınırlandırılması karşılığında bazı yaptırımların hafifletilmesini öngören gayriresmi bir mutabakata vardı. Bu mutabakat zaptı, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini %60'ın altında tutması ve ABD'nin de İran'a ait dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasını içeriyordu. İran'ın bugünkü açıklaması, bu mutabakatın bölgesel boyutuna da atıfta bulunarak, İsrail'in Lübnan'daki varlığının anlaşmanın ruhuna aykırı olduğunu savunuyor.
Lübnan'da ise İsrail'in 2006 savaşından bu yana zaman zaman sınır ötesi operasyonlar düzenlediği biliniyor. İsrail, özellikle Hizbullah'ın askeri varlığına karşı Lübnan topraklarında hava saldırıları ve istihbari faaliyetler yürütüyor. Tahran yönetimi, İsrail'in bu operasyonlarını Lübnan'ın egemenliğine bir saldırı olarak nitelendiriyor ve ABD ile yapılan mutabakatın İran'ın bölgesel çıkarlarını korumayı da amaçladığını iddia ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Ortadoğu'da Yeni Bir Gerilim Dalgası mı?
İran'ın bu açıklaması, Ortadoğu'da zaten kırılgan olan dengeleri daha da karmaşık hale getirebilir. Hizbullah'ın İran'ın en önemli bölgesel müttefiklerinden biri olduğu düşünüldüğünde, Tahran'ın Lübnan'daki İsrail varlığına karşı çıkışı, doğrudan bir çatışma riskini artırabilir. İsrail ise daha önce İran'ın Suriye'deki askeri varlığına yönelik yüzlerce hava saldırısı düzenlemişti. Uzmanlar, İran'ın bu çıkışının, İsrail'in Lübnan'da Hizbullah'a yönelik olası bir operasyonunu engellemeye yönelik bir uyarı olduğunu belirtiyor.
ABD cephesinde ise Biden yönetimi, İran'la dolaylı müzakereleri sürdürürken bir yandan da İsrail'in güvenlik endişelerini göz ardı etmiyor. Washington, İran'ın nükleer programının sınırlandırılmasına odaklanmışken, Tahran'ın bölgesel politikalarının anlaşma kapsamına girip girmediği tartışma konusu. İran'ın bugünkü açıklaması, ABD'yi de zor durumda bırakabilir; zira Washington, hem müttefiki İsrail'in güvenliğini sağlamak hem de Tahran'la varılan mutabakatı korumak arasında bir denge kurmak zorunda.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Lübnan'ın istikrarını yakından izleyen bir bölgesel aktör. Ankara, İsrail'in Lübnan'da askeri varlık göstermesini egemenlik ihlali olarak değerlendiriyor ve bu tür hareketlerin bölgesel gerilimi artırdığını düşünüyor. İran-ABD mutabakatının sorgulanması, Türkiye'nin de dahil olduğu Doğu Akdeniz enerji denkleminde yeni belirsizlikler yaratabilir. Ayrıca, Lübnan'daki istikrarsızlık, Türkiye'ye düzensiz göç dalgalarını tetikleyebileceği gibi, Suriye krizini de dolaylı olarak etkileyebilir. Ankara, İran ve İsrail arasında diplomatik kanalları açık tutarak krizin yayılmasını engellemeyi hedefleyecektir.
