İran, 18 Mayıs 2026 itibarıyla Hürmüz Boğazı’ndan geçen tüm yabancı ticari gemilere kripto para birimiyle ödenmek üzere resmî bir geçiş ücreti uygulamaya başladı. Bu adım, Tahran yönetiminin Şubat 2026’da savaş gerekçesiyle boğazı kapatmasının ardından gelen ve uluslararası deniz ticaretinde benzeri görülmemiş bir düzenleme olarak kayıtlara geçti. İran Meclisi’nin onayladığı yeni yasaya göre, her geminin taşıdığı yükün türüne ve tonajına göre belirlenen ücret, yalnızca İran devletine ait kripto cüzdanına yatırılacak. Böylece dünyanın en kritik enerji geçidi olan Hürmüz Boğazı, ilk kez egemen bir devlet tarafından doğrudan ve dijital para birimiyle ücretlendirilen bir geçiş noktasına dönüştü.
Gelişmenin Arka Planı: Savaş Kapatmasından Egemen Tarife Rejimine
Şubat 2026’nın son haftasında İran, uluslararası deniz taşımacılığına Hürmüz Boğazı’nı kapattığını duyurdu. O dönemde bu hamle, bölgede artan askeri gerilimlerin bir parçası olarak “savaş hali” kapsamında açıklanmıştı. Birkaç hafta içinde küresel petrol fiyatları yüzde 35’ten fazla yükseldi ve sigorta primleri rekor seviyeye çıktı. Ancak Mayıs ayına gelindiğinde İran yönetimi, kapatmanın ardından yeni bir strateji benimsedi ve boğazı resmen “egemen bir tarife bölgesi” ilan etti. Yeni düzenleme, İran İslam Cumhuriyeti’nin ulusal yasalarına göre kodifiye edilmiş olup, geçiş ücretlerinin yalnızca İran Merkez Bankası’nın kontrolündeki bir kripto para altyapısı üzerinden tahsil edilmesini öngörüyor.
Uzmanlara göre bu uygulama, uluslararası deniz hukuku açısından tartışmalı bir emsal teşkil ediyor. 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS), uluslararası boğazlardan transit geçişi serbest bırakmakla birlikte, kıyı devletlerine güvenlik ve çevre gerekçeli düzenlemeler yapma yetkisi tanıyor. Ancak İran’ın bu yetkiyi ticari bir tarife rejimine dönüştürmesi, hukuken sorgulanmaya açık bir nitelik taşıyor. İran yönetimi ise uygulamanın “egemenlik hakkı” olduğunu savunuyor ve boğazın güvenliğini sağlamanın maliyetini karşılamak için bu ücreti aldığını ifade ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Enerji Ticareti ve Deniz Güvenliği Tehdit Altında
Hürmüz Boğazı, dünya petrolünün yaklaşık yüzde 20’sinin ve sıvılaştırılmış doğal gazın büyük bölümünün geçtiği stratejik bir su yoludur. İran’ın bu yeni tarife rejimi, başta Körfez ülkeleri, ABD, Çin, Japonya ve Güney Kore olmak üzere enerji ithalatçısı ülkeler için doğrudan bir maliyet artışı anlamına geliyor. Ücretlerin kripto para ile ödenmesi ise yaptırım altındaki İran’ın finansal sisteme erişimini kolaylaştırırken, uluslararası ödeme sistemlerinden bağımsız bir mekanizma oluşturuyor. ABD ve Avrupa Birliği’nden henüz resmi bir kınama gelmemiş olsa da, diplomatik kaynaklar konunun Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’ne taşınabileceğini belirtiyor.
Askeri açıdan bakıldığında, İran’ın bu hamlesi bölgedeki deniz güvenliği dengelerini de değiştirme potansiyeli taşıyor. ABD Beşinci Filosu’nun Bahreyn’deki varlığı ve Suudi Arabistan ile Birleşik Arap Emirlikleri’nin deniz gücü, İran’ın egemenlik iddiası karşısında yeni bir pozisyon almak zorunda kalabilir. Öte yandan İran, uygulamayı “barışçıl bir ticari düzenleme” olarak nitelendirerek, askeri bir krizden kaçınmaya çalışıyor. Ancak uzmanlar, herhangi bir geminin ücreti ödememesi durumunda İran’ın güç kullanma ihtimalini dışlamıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı’nın bu yeni rejimi, Türkiye’yi doğrudan enerji maliyetleri ve transit ticaret güzergâhları üzerinden etkiliyor. Türkiye, petrol ve doğal gaz ihtiyacının önemli bir kısmını Körfez ülkelerinden sağlıyor; boğazdan geçen tankerlerin ek ücrete tabi olması, enerji fiyatlarını yukarı çekerek cari açığı artırabilir. Ayrıca Türkiye, Orta Asya ve Hazar enerjisini dünya pazarlarına taşıyan boru hatlarının yanı sıra deniz yoluyla da transit bir ülke konumunda. İran’ın bu adımı, alternatif güzergâhların (örneğin Türkiye üzerinden geçen Kerkük-Yumurtalık boru hattı) stratejik önemini artırabilir. Diplomatik açıdan ise Ankara, Tahran’la dengeli ilişkilerini korurken, uluslararası hukukun ihlal edilmemesi ve enerji güvenliğinin tehlikeye atılmaması için arabulucu bir rol üstlenebilir. Kripto para ile ödeme, yaptırım altındaki İran’la ticaret yapma imkânı arayan Türk şirketleri için yeni fırsatlar veya riskler doğurabilir.
