KOPENHAG (19 Eylül) — Danimarka ve Grönland yetkilileri, ABD Başkanı Donald Trump'ın anlaşmanın Washington'a Grönland'ın güvenliği üzerinde "kalıcı kontrol" sağlayacağını söylemesinin ardından, ABD ile varılacak herhangi bir anlaşmanın Grönland'ın egemenliğini zedelemeyeceğini açıkladı. Açıklama, Kuzey Kutbu'ndaki stratejik denge ve Grönland'ın geleceği konusunda uluslararası kamuoyunda yeni bir tartışma başlattı.
Gelişmenin arka planı
ABD Başkanı Donald Trump, cuma günü yaptığı açıklamada, Grönland'ın güvenliği konusunda bir anlaşma yapılacağını ve bu anlaşmanın Washington'a adanın güvenliği üzerinde "kalıcı kontrol" vereceğini ifade etmişti. Trump'ın bu sözleri, Grönland'ın statüsü ve Danimarka'nın egemenlik hakları konusunda soru işaretleri yarattı. Danimarka ve Grönland hükümetleri, cumartesi günü yaptıkları ortak açıklamada, egemenliğin devredilmesinin söz konusu olmadığını vurguladı.
Grönland, dünyanın en büyük adası olup, Danimarka Krallığı'na bağlı özerk bir bölgedir. Soğuk Savaş yıllarından bu yana,adanın kuzeybatısındaki Thule Hava Üssü (şimdiki adı Pituffik Uzay Üssü) ABD'nin stratejik askeri varlığının bir parçası olmuştur. 1951 tarihli bir savunma anlaşması çerçevesinde ABD, Grönland'da askeri üs bulundurma hakkına sahiptir. Ancak Trump'ın son açıklamaları, bu işbirliğinin ötesinde bir "kontrol" imasını taşıması nedeniyle dikkat çekmiştir.
Danimarka Başbakanı Mette Frederiksen ve Grönland Başbakanı Múte Bourup Egede, yaptıkları ortak yazılı açıklamada, "Grönland'ın egemenliği tartışılamaz. ABD ile yürütülen görüşmeler, mevcut savunma işbirliğinin güçlendirilmesine yöneliktir ve egemenliğin devri anlamına gelmez" ifadelerini kullandı. Açıklamada ayrıca, Grönland halkının kendi kaderini tayin hakkının korunacağı belirtildi.
Trump yönetimi ise, anlaşmanın Kuzey Kutbu'ndaki güvenlik işbirliğini derinleştireceğini savunuyor. Beyaz Saray'dan yapılan bir açıklamada, "ABD, Grönland'ın güvenliğine yönelik taahhüdünü sürdürmekte ve bölgedeki istikrarı güçlendirmek için Danimarka ile yakın çalışmaktadır" denildi. Ancak "kalıcı kontrol" ifadesi, muhalefet partileri ve bazı uzmanlar tarafından endişeyle karşılandı.
Bölgesel ve küresel boyut
Grönland, iklim değişikliğinin etkisiyle buzulların erimesi sonucu yeni deniz yollarının açılması ve zengin doğal kaynaklara (petrol, gaz, nadir toprak elementleri) erişimin kolaylaşmasıyla jeopolitik önemini artırmış durumda. ABD, Rusya ve Çin, Kuzey Kutbu'nda nüfuz mücadelesi yürütüyor. Rusya, Kuzey Deniz Yolu boyunca askeri varlığını artırırken, Çin de Grönland'daki altyapı ve madencilik projelerine ilgi gösteriyor.
ABD'nin Grönland'daki askeri varlığı, NATO çerçevesinde de değerlendiriliyor. Danimarka, NATO üyesi olarak ittifakın Kuzey Kutbu'ndaki güvenlik mimarisinde kilit rol oynuyor. Ancak Trump'ın açıklamaları, müttefikler arasında egemenlik haklarına saygı konusunda güven sarsıcı bir etki yapabilir. Avrupa Birliği yetkilileri, Danimarka'nın egemenliğinin AB tarafından da desteklendiğini belirtti. AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, "Grönland, Danimarka'nın bir parçasıdır ve egemenliği tartışma konusu değildir" dedi.
Öte yandan, Grönland'ın bağımsızlık yanlısı hareketleri, bu tartışmaları yakından takip ediyor. Ada nüfusunun çoğunluğu, uzun vadede tam bağımsızlık isteğini dile getiriyor. Ancak ekonomik olarak Danimarka'ya bağımlılık ve ABD ile savunma ilişkileri, bu süreci karmaşıklaştırıyor. Grönland hükümeti, egemenliğin korunması kaydıyla ABD ile işbirliğine açık olduğunu yineledi.
Uluslararası hukuk uzmanları, bir devletin egemenliğinin devredilmesinin ancak açık bir anlaşma ve ilgili halkın rızasıyla mümkün olabileceğini hatırlatıyor. Trump'ın "kalıcı kontrol" ifadesinin hukuki bir bağlayıcılığı olmadığı, daha çok siyasi bir mesaj olduğu değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Grönland ve Danimarka'nın egemenlik vurgusu, Türkiye'nin de yakından izlediği bir ilkeye işaret ediyor: egemenlik haklarına saygı. Türkiye, Kıbrıs ve Ege'deki egemenlik tartışmalarında uluslararası hukuka atıf yaparken, benzer şekilde büyük güçlerin tek taraflı kontrol iddialarına karşı çıkıyor. ABD'nin Grönland üzerindeki "kalıcı kontrol" söylemi, NATO içinde egemenlik ve müttefiklik dengesi açısından emsal teşkil edebilir. Ayrıca Kuzey Kutbu'ndaki jeopolitik rekabet, Türkiye'nin kutup bölgelerine yönelik bilimsel ve stratejik ilgisini artırabilir. Türkiye, 2019'da Kuzey Kutbu'nda araştırma istasyonu açma girişiminde bulunmuştu. Bu gelişme, küresel güç mücadelesinin yeni alanlarını ve egemenlik hassasiyetini gözler önüne seriyor.
