Fas'ta son haftalarda patlak veren büyük yolsuzluk skandalı, Kral 6. Muhammed'in zaten sarsıntıda olan iktidarını daha da zayıflatıyor. Ülkenin önde gelen iş insanları ve üst düzey bürokratlarının karıştığı iddia edilen skandal, monarşinin ekonomik ve siyasi kontrolünü sorgulatırken, yaklaşan parlamento seçimlerinin bu erozyonu durdurmaya yetmeyeceği ifade ediliyor. Ekim ayında yapılması planlanan seçimler, halkın artan öfkesini dizginlemek bir yana, rejimin meşruiyet krizini derinleştirebilir.
Skandalın Arka Planı: Kraliyet Ailesine Uzanan Yolsuzluk Ağı
Fas'ta yolsuzluk iddiaları yeni değil; ancak bu kez ortaya atılan suçlamalar, doğrudan kraliyet ailesine ve onun çevresindeki ekonomi-politik yapıya uzanıyor. İsimleri açıklanmayan ancak ülke basınında geniş yankı bulan iddialara göre, kamu ihalelerinde usulsüzlük, teşvik amaçlı fonların amaç dışı kullanımı ve bazı büyük altyapı projelerinde milyarlarca dirhemlik yolsuzluk yapıldı. Skandalın merkezinde, kralın yakın çevresindeki isimlerin yanı sıra, ekonomik kalkınma projelerini yöneten üst düzey yetkililer yer alıyor. Fas hükümeti iddiaları reddetse de, bağımsız gözlemciler ve muhalefet, soruşturmaların örtbas edildiğini savunuyor.
Kral 6. Muhammed, 1999'daki tahta çıkışından bu yana ülkeyi modernleştirme ve yabancı yatırım çekme vaadiyle hareket etti. Ancak son yıllarda artan işsizlik, gelir adaletsizliği ve genç nüfusun umutsuzluğu, bu anlatıyı çürütmüş durumda. Yolsuzluk skandalı, halkın zaten var olan güvensizliğini daha da körükleyerek, monarşinin "kalkınmacı" imajını ciddi biçimde zedeliyor. Ülkedeki ekonomik büyüme oranları son beş yılda ortalama yüzde 2,5 seviyesinde seyrederken, genç işsizlik oranı yüzde 30'u aşmış durumda. Bu tablo, skandalın neden bu kadar geniş yankı bulduğunu açıklıyor.
Yaklaşan Seçimler: Değişim mi, Statüko mu?
Ekim 2021'de yapılması beklenen parlamento seçimleri, Fas siyaseti için kritik bir eşik olarak görülüyor. Ancak seçim sistemi, kralın atadığı başbakan ve kilit kurumlar üzerindeki etkisi nedeniyle büyük ölçüde monarşinin kontrolünde. Muhalefet partileri, özellikle İslamcı Adalet ve Kalkınma Partisi (PJD) ile sol eğilimli gruplar, seçimlerin adil olmayacağını ve yolsuzlukla mücadelede gerçek bir irade ortaya konmadığını dile getiriyor. Seçim kampanyası döneminde yolsuzluk dosyalarının gündeme getirilmesi bekleniyor; fakat yargının bağımsızlığı konusundaki endişeler, bu davaların akıbetini belirsiz kılıyor.
Uluslararası gözlemciler, Fas'taki seçimlerin bölgedeki istikrar açısından önemine dikkat çekiyor. Ülke, Batı'nın Orta Doğu ve Kuzey Afrika'daki önemli bir müttefiki olarak görülüyor; ancak yolsuzluk ve otoriterleşme eğilimleri, bu ilişkiyi giderek daha fazla sorgulatıyor. ABD ve Avrupa Birliği, Fas'la olan ticari ve güvenlik iş birliğini sürdürmek istese de, insan hakları ihlalleri ve yolsuzluk raporları nedeniyle eleştirilerini artırıyor. Son olarak, Uluslararası Şeffaflık Örgütü'nün 2020 Yolsuzluk Algı Endeksi'nde Fas, 180 ülke arasında 86. sırada yer alarak, bölgesel rakipleri Tunus ve Cezayir'in gerisinde kaldı.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Mağrip'te Dengeler Değişiyor
Fas'daki siyasi çalkantı, sadece ülke içi bir mesele olarak kalmıyor; Kuzey Afrika ve Sahel bölgesindeki güç dengelerini de etkiliyor. Fas, son yıllarda Batı Sahra konusunda Cezayir ile yaşadığı gerilim, Libya ve Mali'deki istikrarsızlık ve İsrail ile normalleşme adımlarıyla bölgesel bir aktör olarak öne çıkmıştı. Ancak içerideki meşruiyet krizi, bu aktivizmi zayıflatabilir. Özellikle Fransa ve İspanya gibi Avrupalı güçler, Fas'ın istikrarını kendi güvenlikleri için kritik görüyor; fakat yolsuzluk skandalı, bu ülkelerin Fas'a yönelik politikalarını yeniden gözden geçirmesine yol açabilir.
Küresel ekonomik konjonktürde ise Fas, pandemi sonrası toparlanma sürecinde turizm ve otomotiv ihracatına bel bağlamış durumda. Yolsuzluk skandalının yatırımcı güvenini sarsması, doğrudan yabancı yatırımları olumsuz etkileyebilir. Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) gibi kuruluşlar, Fas'a yönelik kredi programlarında yönetişim ve şeffaflık koşullarını daha sıkı uygulayabilir. Bu da ülkenin ekonomik kırılganlığını artırabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Fas'taki siyasi ve ekonomik istikrarsızlık, Türkiye'nin Akdeniz ve Kuzey Afrika'daki çıkarlarını doğrudan etkiliyor. Türkiye, Fas ile ticari ilişkilerini son yıllarda güçlendirdi; 2020'de ikili ticaret hacmi 2 milyar doları aştı. Ancak yolsuzluk skandalı ve olası bir yönetim krizi, Türk yatırımcılarının Fas'taki projelerini riske atabilir. Ayrıca, Fas'ın Batı Sahra politikası ve İsrail ile normalleşme süreci, Türkiye'nin bölgesel dengelerdeki konumunu etkiliyor. Türkiye, Fas'daki istikrarın korunmasını kendi güvenliği için önemli görse de, otoriterleşme ve yolsuzlukla mücadelede daha fazla demokratikleşme çağrısı yapmaktan kaçınıyor. Bu durum, Ankara'nın bölgesel müttefikleriyle ilişkilerinde denge siyaseti izlediğini gösteriyor.
