Brezilya'nın Mato Grosso eyaletindeki Xavante halkının kutsal nehri Owawê boyunca, kabile için hayati öneme sahip antik köyler, mezarlıklar ve kutsal alanlar bulunuyor. Bu nehir, aynı zamanda gençlerin erkekliğe geçişini simgeleyen kulak delme ritüellerine de ev sahipliği yapıyor. Ancak şimdi, bu kutsal bölgede planlanan bir demiryolu projesi, hem bu ritüelleri hem de halkın yaşamını tehdit ediyor. Brezilyalı yerli liderler, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı'nda (COP) yaptıkları çağrıda, enerji geçişinin yeni bir sömürgeci şiddet biçimine dönüşmemesi gerektiğini vurguladı.
Kutsal Topraklarda Demiryolu Tehdidi
Xavante halkının liderleri, Owawê nehri boyunca inşa edilmesi planlanan ve tahıl taşımacılığı için kullanılacak olan Ferrogrão demiryolu projesinin, kutsal alanlarını yok edeceğini ve ritüellerini imkânsız hale getireceğini belirtiyor. Proje, Brezilya'nın tarım sektörü tarafından destekleniyor ve ülkenin soya fasulyesi ve mısır ihracatını artırmayı hedefliyor. Ancak Xavante halkı için bu, sadece bir altyapı projesi değil; onların kimliğinin, kültürünün ve manevi dünyasının merkezinde yer alan topraklarına yönelik bir saldırı anlamına geliyor.
Brezilya Yerli Halklar Bakanı Sônia Guajajara, COP'ta yaptığı konuşmada, enerji geçişinin yerli toplulukların haklarını ihlal etmemesi gerektiğini vurguladı. Guajajara, "Enerji geçişi, iklim krizine karşı mücadelede kritik bir adım. Ancak bu geçiş, yerli halkların topraklarına ve yaşam tarzlarına saygı gösterilmeden yapılırsa, yeni bir sömürgecilik biçimine dönüşür" dedi. Xavante liderleri de, bu tür projelerin, iklim değişikliğiyle mücadele bahanesiyle yerli toplulukların yağmalanmasına yol açabileceği konusunda uyarıyor.
Küresel Enerji Dönüşümü ve Yerli Hakları
Dünya genelinde, yenilenebilir enerji projeleri (güneş ve rüzgar enerjisi dahil) ve kritik minerallerin (lityum, bakır, nadir toprak elementleri) çıkarılması, iklim değişikliğiyle mücadelede hayati önem taşıyor. Ancak bu projelerin çoğu, yerli halkların yaşadığı bölgelerde hayata geçiriliyor. BM İnsan Hakları Konseyi tarafından yayımlanan bir rapora göre, dünya genelinde yerli halkların toprakları, küresel enerji geçişi için gerekli olan kritik minerallerin büyük bir kısmını barındırıyor. Bu durum, yerli toplulukların, topraklarından zorla çıkarılması ve kültürel miraslarının yok edilmesi riskini artırıyor.
Brezilya'daki demiryolu projesi, bu küresel sorunun bir örneği olarak öne çıkıyor. Proje, tarım ürünlerinin taşınmasını kolaylaştırarak Brezilya'nın ekonomik büyümesine katkı sağlamayı hedefliyor. Ancak Xavante halkı, bu projenin kendileri için yıkıcı sonuçlar doğuracağını savunuyor. Liderler, projenin durdurulması için ulusal ve uluslararası hukuk yollarını tüketmeye kararlı. Ayrıca, BM İnsan Hakları Komitesi'ne başvurmayı planlıyorlar.
Xavante halkının mücadelesi, yalnızca Brezilya ile sınırlı değil. Güney Amerika'nın farklı bölgelerinde, özellikle Amazon havzasında, yerli topluluklar enerji ve altyapı projeleri nedeniyle benzer tehditlerle karşı karşıya. Bu durum, iklim değişikliğiyle mücadelenin sadece teknolojik bir dönüşüm değil, aynı zamanda sosyal adalet ve insan hakları meselesi olduğunu gösteriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, küresel enerji geçişinin yerli topluluklar üzerindeki olumsuz etkilerini gözler önüne seriyor. Türkiye, yenilenebilir enerji yatırımlarını artırırken, benzer hak ihlallerinin yaşanmaması için uluslararası standartlara uygun politikalar izlemeli. Ayrıca, Türkiye'nin kritik mineral tedarik zincirlerinde yerli halkların yaşadığı bölgelerdeki projelere ortak olması durumunda, bu toplulukların rızasını alması ve tazminat mekanizmaları oluşturması önem taşıyor. Bu haber, Türkiye'nin enerji diplomasisinde insan hakları ve çevre standartlarını ön planda tutması gerektiğine işaret ediyor.
