Endonezya hükümeti, büyük bir kömür santralini emekliye ayırma planlarını iptal ederek, uluslararası donörlerin desteklediği Adil Enerji Dönüşüm Ortaklığı (JETP) modelinin uygulanabilirliğini sorgulattı. Bu gelişme, gelişmekte olan ülkelerin fosil yakıttan temiz enerjiye geçişinde karşılaştığı zorlukları gözler önüne seriyor. Cirebon-1 adlı 660 megavat kapasiteli santral, başlangıçta 2035 yılına kadar kapatılması planlanan tesisler arasındaydı. Ancak Endonezya Enerji Bakanlığı yetkilileri, santralin kapanış tarihinin ertelendiğini ve gelecekte de çalışmaya devam edebileceğini duyurdu. Bu karar, özellikle Endonezya'nın 20 milyar dolarlık JETP taahhüdünü nasıl kullanacağına dair belirsizlikleri artırdı.
Gelişmenin arka planı
Endonezya, dünyanın en büyük kömür ihracatçılarından biri ve enerji üretiminin büyük kısmını kömüre dayandırıyor. JETP, 2022 yılında G7 ülkeleri tarafından başlatılan ve gelişmekte olan ülkelerin karbon emisyonlarını azaltmasına yardımcı olmayı amaçlayan bir finansman modeli. Endonezya, bu kapsamda 2022 yılında 20 milyar dolarlık bir taahhüt aldı. Ancak plan, kömür santrallerinin kapatılması ve yenilenebilir enerjiye geçişin hızlandırılmasını öngörüyordu. Cirebon-1 santralinin kapatılması, bu planın ilk somut adımı olacaktı. Santral, devlete ait PLN ve özel sektör ortaklığıyla işletiliyor. Hükümet, santralin kapatılmasının enerji arz güvenliğini tehdit edeceğini ve iş kayıplarına yol açacağını gerekçe göstererek geri adım attı. Enerji Bakanı Arifin Tasrif, konuyla ilgili yaptığı açıklamada, "Önceliğimiz, elektrik arzının kesintisiz ve uygun fiyatlı olmasıdır. Bu nedenle mevcut santrallerimizi kademeli olarak dönüştürmeyi düşünüyoruz" dedi. Ancak bu karar, uluslararası donörler arasında hayal kırıklığı yarattı. Dünya Bankası ve Asya Kalkınma Bankası yetkilileri, JETP'nin başarısız olması durumunda iklim hedeflerine ulaşmanın zorlaşacağını belirtiyor.
Endonezya'nın bu kararı, sadece kendi enerji politikasını değil, aynı zamanda diğer gelişmekte olan ülkelerin JETP benzeri anlaşmalara olan güvenini de etkiliyor. Vietnam ve Güney Afrika gibi ülkeler de benzer zorluklarla karşı karşıya. Özellikle kömüre bağımlı ekonomilerde, iş gücü dönüşümü ve sosyal maliyetler büyük engeller teşkil ediyor. Endonezya'da kömür sektöründe yüz binlerce kişi istihdam ediliyor ve bu sektörün ani bir şekilde kapatılması ciddi sosyal sorunlara yol açabilir. Hükümet, bu nedenle daha yavaş bir geçiş planı benimsiyor. Ancak iklim aktivistleri, bu yavaşlığın küresel ısınmayla mücadeleyi baltaladığını savunuyor. Greenpeace Endonezya direktörü Teguh Surya, "Hükümetin bu geri adımı, iklim taahhütlerinin sadece kağıt üzerinde kaldığını gösteriyor. JETP fonlarının doğru kullanılmaması, bu modelin geleceğini tehlikeye atıyor" değerlendirmesinde bulundu.
Bölgesel veya küresel boyut
Endonezya'daki bu gelişme, Asya-Pasifik bölgesindeki enerji dönüşümü çabalarına gölge düşürüyor. Bölge, dünya karbon emisyonlarının önemli bir kısmından sorumlu ve kömür kullanımı halen yaygın. Çin, Hindistan ve Japonya gibi büyük ekonomiler, kendi enerji geçiş süreçlerinde benzer sıkıntılar yaşıyor. Endonezya'nın başarısızlığı, diğer ülkelerin JETP'ye olan ilgisini azaltabilir. Ayrıca, bu durum uluslararası iklim müzakerelerinde gelişmekte olan ülkelerin elini zayıflatıyor. Gelişmiş ülkeler, fosil yakıt sübvansiyonlarının azaltılması gibi taleplerde daha dirençli hale gelebilir. Öte yandan, Endonezya'nın kömür santralini kapatmaktan vazgeçmesi, enerji güvenliği endişelerinin iklim hedeflerinin önüne geçtiğini gösteriyor. Bu, özellikle küresel enerji krizinin ardından birçok ülkede gözlemlenen bir eğilim. Rusya-Ukrayna savaşı sonrası enerji fiyatlarındaki artış, birçok hükümeti yerli fosil yakıt kaynaklarına yönlendirdi. Endonezya da bu bağlamda kömürden vazgeçmenin ekonomik maliyetini yüksek buluyor. Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, Endonezya'nın yenilenebilir enerji kapasitesi son yıllarda artsa da, kömür hâlâ elektrik üretiminin yüzde 60'ından fazlasını sağlıyor. Bu oranın düşürülmesi, ciddi yatırım ve politik irade gerektiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, benzer şekilde kömür ve doğalgaza bağımlı bir enerji portföyüne sahip. Endonezya örneği, JETP benzeri uluslararası finansman modellerinin Türkiye'de de uygulanabilirliği konusunda önemli dersler sunuyor. Türkiye, Paris Anlaşması'na taraf olmasına rağmen, kömür santrallerini kapatma taahhüdünde bulunmadı. Endonezya'daki geri adım, enerji arz güvenliği ve işsizlik endişelerinin iklim hedeflerinin önüne geçebileceğini gösteriyor. Türkiye'nin özellikle Zonguldak gibi kömür bölgelerinde, dönüşümün sosyal maliyetleri dikkatle hesaplanmalı. Ayrıca, Türkiye'nin yenilenebilir enerji potansiyeli yüksek olmasına rağmen, fosil yakıt sübvansiyonlarının devam etmesi, benzer bir krizi tetikleyebilir. Bu haber, Türkiye'nin uluslararası iklim fonlarına erişiminde güvenilir bir ortak olabilmesi için enerji dönüşümünü somut adımlarla desteklemesi gerektiğini ortaya koyuyor.
