Diplomatik dokunulmazlık, yabancı diplomatların ev işçilerine yönelik istismar ve kötü muamele iddialarında sıklıkla bir kalkan görevi görüyordu. Ancak İngiltere ve İsviçre'de alınan mahkeme kararları, bu dokunulmazlığın sınırsız olmadığını ve mağdurların adalete erişiminin mümkün olduğunu gösteriyor. Her yıl binlerce ev işçisi, diplomatik misyonlarda çalışmak üzere yurtdışına götürülüyor ve çoğu zaman pasaportlarına el konuluyor, düşük ücretlerle çalıştırılıyor ve fiziksel ya da psikolojik şiddete maruz kalıyor. Diplomatik dokunulmazlık, bu kişilerin hukuki süreçlerde hesap vermesini engelliyordu. Ancak son yıllarda artan farkındalık ve yargı kararları, bu durumun değişebileceğine işaret ediyor.
Diplomatik dokunulmazlığın sınırları
Diplomatik dokunulmazlık, 1961 Viyana Diplomatik İlişkiler Sözleşmesi ile düzenlenmiştir. Bu sözleşme, diplomatların görevlerini engelsiz yerine getirebilmeleri için onlara yargı bağışıklığı tanır. Ancak bu bağışıklık mutlak değildir; özellikle özel hukuk alanındaki uyuşmazlıklarda sınırlamalar bulunur. İngiltere Yüksek Mahkemesi, 2023 yılında bir Suudi diplomata karşı açılan davada, dokunulmazlığın taciz ve kötü muameleyi kapsamadığına hükmetti. Benzer şekilde, İsviçre Federal Mahkemesi de 2022'de bir Filipinli ev işçisinin, Birleşmiş Milletler Cenevre Ofisi'nde görevli bir diplomat aleyhine açtığı tazminat davasını kabul etti. Bu kararlar, diplomatik dokunulmazlığın keyfi kullanımının önüne geçilmesi açısından emsal niteliği taşıyor.
Uluslararası hukukta değişim rüzgârı
İngiltere ve İsviçre'deki bu gelişmeler, uluslararası toplumda diplomatik dokunulmazlığın yeniden yorumlanmasına yol açtı. Birçok sivil toplum kuruluşu, diplomatik dokunulmazlığın insan hakları ihlallerini gizlemek için kullanılmaması gerektiğini savunuyor. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de benzer vakalarda, dokunulmazlığın adil yargılanma hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle devletleri sorumlu tutmaya başladı. Uzmanlara göre, bu eğilim yalnızca Avrupa'yla sınırlı kalmayabilir; diğer ülkelerde de benzer içtihatların oluşması bekleniyor. Ancak süreç yavaş işliyor; çünkü birçok diplomatik misyon, bu tür davaların ikili ilişkileri zedeleyeceği endişesiyle mahkeme dışı çözümleri tercih ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hem diplomat gönderen hem de diplomat kabul eden bir ülke olarak bu gelişmelerden etkilenebilir. Türk diplomatların yurtdışında benzer suçlamalarla karşı karşıya kalması durumunda, bu emsal kararlar Türkiye aleyhine kullanılabilir. Ayrıca, Türkiye'de de yabancı diplomatların ev işçilerine yönelik istismar iddiaları gündeme gelebilir. Türk hukuk sisteminin, Viyana Sözleşmesi'ne uygun olarak bu tür davalarda dengeyi sağlaması önem taşıyor. Türkiye'nin, insan haklarına saygılı bir dış politika izlemesi ve diplomatik dokunulmazlığın kötüye kullanılmasını önlemek için gerekli önlemleri alması, uluslararası itibarı açısından kritik bir adım olacaktır.
