ABD’li enerji devi Chevron ve Irak hükümeti, Basra Körfezi’ndeki stratejik Hürmüz Boğazı’na alternatif bir enerji koridoru oluşturmak amacıyla Suriye topraklarından geçecek bir petrol boru hattı projesini hayata geçirmek için bir araya geldi. Projeye destek veren konsorsiyumda, Suriye-Katar ortaklığındaki bir grup ve eski ABD Başkanı Donald Trump’ın yakın iş ortağı Tom Barrack ile bağlantıları bulunan bir Los Angeles merkezli girişim sermayesi şirketi de yer alıyor. Bu girişim, Irak’ın kuzeyindeki Kerkük petrol sahalarından başlayarak Suriye’nin Akdeniz kıyısındaki limanlarına uzanması planlanan ve “Kerkük-Ceyhan” hattına benzer bir rotayı kapsıyor. Ancak mevcut hattın aksine, bu proje Suriye’nin kuzeydoğusundaki Deyrizor bölgesinden geçerek Lazkiye veya Tartus limanlarına ulaşmayı hedefliyor. Projenin hayata geçmesi halinde Irak’ın günlük 1 milyon varil petrol ihracat kapasitesi yaratması bekleniyor.
Gelişmenin arka planı
Irak, dünyanın en büyük petrol rezervlerine sahip ülkelerinden biri olmasına rağmen, ihracatının büyük bölümünü Basra Körfezi’ndeki dar ve jeopolitik açıdan hassas Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiriyor. İran’ın kontrolü altındaki bu boğaz, bölgesel gerilimlerin artması durumunda kolayca bloke edilebilecek bir nokta olarak görülüyor. Özellikle 2019’da İran’ın misilleme amaçlı saldırıları ve ABD-İran arasındaki gerginlikler, Bağdat’ı alternatif ihracat yolları aramaya itti. Suriye rotası, hem coğrafi yakınlık hem de mevcut altyapının kısmen kullanılabilir olması nedeniyle cazip görünüyor. Ancak Suriye’de on yılı aşkın süredir devam eden iç savaş, projenin önündeki en büyük engellerden biri. Beşar Esad rejiminin kontrolündeki bölgelerde güvenlik riskleri yüksek, ayrıca ABD’nin Suriye’nin kuzeydoğusundaki varlığı ve İran’ın bölgedeki etkisi projenin siyasi boyutunu karmaşıklaştırıyor. Konsorsiyumda yer alan Suriye-Katar ortaklığı, Doha’nın Esad yönetimiyle yeniden angaje olma çabalarının bir parçası olarak yorumlanıyor. Katar, 2011’deki ayaklanmaların ardından Suriye’deki muhalif grupları desteklemiş, ancak son yıllarda Esad’la normalleşme sinyalleri vermişti.
Projenin finansmanında önemli bir rol oynayan Los Angeles merkezli girişim sermayesi şirketinin ise Tom Barrack ile bağlantılı olması dikkat çekiyor. Barrack, Trump döneminde Orta Doğu’da gayrimenkul ve enerji anlaşmalarında aktif rol oynamış, ancak daha sonra yabancı bir hükümet adına lobi faaliyetleri yürüttüğü iddiasıyla soruşturma geçirmişti. Bu bağlantı, projenin Trump yönetiminin “İran’ı çevreleme” stratejisiyle uyumlu olduğu yorumlarına yol açıyor. Chevron’un ise Irak’ta halihazırda önemli yatırımları bulunuyor; şirket, 2019’da Irak hükümetiyle Güney Irak’taki petrol sahalarının geliştirilmesi için bir anlaşma imzalamıştı. Ancak Suriye rotası, Chevron’un bölgedeki diğer faaliyetlerine kıyasla çok daha riskli ve siyasi açıdan tartışmalı bir adım olarak değerlendiriliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Projenin hayata geçmesi, Orta Doğu enerji haritasını kökten değiştirebilecek potansiyele sahip. Hürmüz Boğazı’na alternatif bir koridorun oluşması, küresel petrol piyasalarında istikrarı artırabilir ve İran’ın bu stratejik nokta üzerindeki baskı gücünü zayıflatabilir. Ancak proje, aynı zamanda bölgesel gerilimleri de tetikleyebilir. İran, bu tür bir alternatifin kendisine karşı ekonomik bir savaşın parçası olduğunu düşünebilir ve buna askeri veya siber saldırılarla yanıt verebilir. Türkiye ise projeyi doğrudan etkileyecek bir aktör olarak öne çıkıyor. Mevcut Kerkük-Ceyhan hattı, 2014’ten bu yana IŞİD saldırıları ve Kürt Bölgesel Yönetimi ile Bağdat arasındaki anlaşmazlıklar nedeniyle düzensiz bir şekilde çalışıyor. Suriye rotası, Türkiye’nin enerji geçiş ülkesi rolünü zayıflatabilir ve Ankara’nın bölgesel enerji merkezi olma hedeflerine darbe vurabilir. Ayrıca proje, Suriye’nin kuzeydoğusundaki Kürt grupların kontrolündeki bölgelerden geçtiği takdirde, Ankara’nın güvenlik kaygılarını da beraberinde getirecek.
Rusya’nın pozisyonu da kritik. Suriye’de Esad rejiminin en büyük askeri destekçisi olan Moskova, bu tür bir projeyi kendi enerji çıkarları açısından tehdit olarak görebilir. Rusya, Avrupa’ya gaz ihracatında Türkiye ve Kuzey Akım boru hatlarına alternatif arayışlarındayken, Suriye’den geçen bir petrol hattı Moskova’nın bölgedeki nüfuzunu artırmasına katkı sağlayabilir. Öte yandan, ABD’nin projeye desteği, Washington’ın İran’ı çevreleme ve Irak’ı kendi yörüngesinde tutma stratejisiyle uyumlu. Ancak Biden yönetiminin Esad rejimiyle ilişkileri normalleştirme konusunda isteksiz olduğu biliniyor; bu nedenle ABD’nin projeye açık destek vermesi durumunda, Suriye’ye yönelik yaptırımların gevşetilmesi gündeme gelebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Irak petrollerinin küresel pazarlara ulaştırılmasında en önemli geçiş ülkesi konumunda bulunuyor. Kerkük-Ceyhan hattı, Türkiye’nin enerji merkezi olma vizyonunun temel taşlarından biri. Suriye üzerinden planlanan yeni boru hattı, bu rolü zayıflatma potansiyeli taşıyor. Ancak projenin Suriye’nin istikrarsız bölgelerinden geçmesi, güvenlik risklerini artırıyor. Türkiye, PKK/YPG’nin kontrolündeki alanlardan geçecek bir hattın kendi güvenliğini tehdit edebileceğini düşünebilir. Ankara’nın bu projeye karşı çıkması veya alternatif bir güzergah olarak Türkiye’yi de dahil etmesi beklenebilir. Özellikle Irak’ın kuzeyindeki Kürt Bölgesel Yönetimi ile Türkiye arasındaki enerji işbirliği, Türkiye’nin elini güçlendirebilir. Sonuç olarak, bu gelişme Türkiye’nin bölgesel enerji politikalarını doğrudan etkileyebilecek bir potansiyele sahip.
