Çekya hükümeti, kamu yayıncılık hizmetlerinin finansmanında köklü bir değişiklik öngören tartışmalı bir yasa tasarısını meclise sundu. Başbakan Petr Fiala liderliğindeki koalisyon hükümeti tarafından onaylanan tasarı, mevcut sistemdeki ruhsat ücretlerini kaldırarak, kamu yayıncıları Česká Televize (Çek Televizyonu) ve Český Rozhlas'ın (Çek Radyosu) bütçesinin doğrudan hükümet tarafından belirlenmesini öngörüyor. Eleştirmenler bu adımı, bağımsız medyanın temelini oluşturan tarafsız yayıncılık ilkesine yönelik ciddi bir tehdit olarak nitelendiriyor.
Arka plan: Ruhsat ücretinden siyasi bütçeye geçiş
Çekya'da uzun yıllardır uygulanan ruhsat ücreti sistemi, televizyon ve radyo sahibi her hanenin aylık sabit bir ücret ödemesi esasına dayanıyor. Bu sistem, kamu yayıncılarının siyasi müdahaleden bağımsız kalmasını sağlamak için bir güvence olarak görülüyordu. Hükümetin yeni tasarısı ise bu ücreti tamamen kaldırarak, kamu yayıncılarının gelirini doğrudan devlet bütçesinden karşılamayı hedefliyor. Tasarıya göre, yayıncıların bütçesi her yıl hükümet ve parlamento tarafından belirlenecek. Hükümet yetkilileri, bu değişikliğin kamu yayıncılığını daha şeffaf ve hesap verebilir hale getireceğini savunuyor. Ancak muhalefet partileri ve medya özgürlüğü savunucuları, bu düzenlemenin hükümete medya üzerinde doğrudan mali baskı kurma imkânı tanıyacağı uyarısında bulunuyor. Bağımsız Milletvekili Klára Dostálová, "Bu yasa, iktidarın sesini duyurmayan kanalların bütçesini keserek susturulmasına yol açabilir. Bu, Sovyet dönemindeki uygulamaları hatırlatıyor" dedi. Avrupa Gazeteciler Federasyonu da tasarının "medya bağımsızlığına açık bir saldırı" olduğunu belirterek, Çek hükümetine geri adım atması çağrısında bulundu.
Bölgesel ve küresel boyut: Doğu Avrupa'da bağımsız medyaya yönelik artan baskı
Çekya'daki bu gelişme, Doğu Avrupa'da kamu yayıncılığının bağımsızlığına yönelik daha geniş çaplı bir eğilimin parçası olarak değerlendiriliyor. Macaristan'da Viktor Orbán hükümeti, iktidara geldikten sonra kamu yayıncılığını tamamen hükümet kontrolüne almış, Polonya'da ise eski İçtihat ve Adalet Partisi (PiS) hükümeti benzer adımlar atmıştı. Avrupa Birliği, her iki ülkede de medya özgürlüğü konusunda yasal süreçler başlatmıştı. Çekya'daki bu adımın, AB fonlarının yanı sıra demokratik standartlar konusunda Brüksel ile yeni bir gerilime yol açmasından endişe ediliyor. AB Komisyonu, daha önce medya bağımsızlığını korumak için Medya Özgürlüğü Yasası'nı hazırlamış ve üye ülkelerde bağımsız medyanın korunmasını taahhüt etmişti. Çek hükümetinin bu girişimi, AB'nin medya özgürlüğü konusundaki standartlarıyla doğrudan çelişiyor. Uzmanlar, tasarının yasalaşması halinde Avrupa Adalet Divanı'na taşınabileceğini belirtiyor. Ayrıca, Rusya'nın Ukrayna'ya karşı sürdürdüğü savaşın gölgesinde, Doğu Avrupa'da bağımsız medyanın zayıflamasının, dezenformasyon ve propagandaya karşı mücadeleyi olumsuz etkileyeceği ifade ediliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de kamu yayıncılığı alanında TRT'nin mevcut yapısı ve finansman modeli, benzer tartışmaların zaman zaman gündeme gelmesine neden oluyor. Ancak Çekya'daki gibi doğrudan siyasi bütçeye bağlama modeli, Türkiye'de uygulanan mevcut sistemden farklı. Bu gelişme, özellikle AB üyelik sürecinde olan Türkiye için, Brüksel'in medya bağımsızlığı konusundaki hassasiyetini yeniden hatırlatması açısından önemli. Türkiye'de medya özgürlüğü ve kamu yayıncılığına yönelik uluslararası eleştiriler düşünüldüğünde, Çekya'daki bu düzenlemenin AB ile yaşanacak olası gerilimlerin bir örneği olarak görülmesi mümkün. Ayrıca, Doğu Avrupa'da medya bağımsızlığının zayıflaması, bölgesel istikrarı etkileyerek Türkiye'nin de içinde bulunduğu Avrupa güvenlik mimarisinde dolaylı sonuçlar doğurabilir.
