Birleşmiş Milletler (BM), New York'taki merkezinde finansman sıkıntısı, etkinlik kaybı ve Güvenlik Konseyi'ndeki tıkanıklık nedeniyle derin bir krizle karşı karşıya. Uzmanlar, büyük güçlerin artan tek taraflı eylemlerinin BM'nin küresel sorunları çözme kapasitesini zayıflattığı uyarısında bulunuyor. BM Genel Kurulu'nun 79. oturumu sürerken, örgütün karşılaştığı yapısal sorunlar daha görünür hale geldi.
BM'nin Karşı Karşıya Olduğu Krizler
BM'nin karşılaştığı en acil sorunlardan biri finansal. ABD başta olmak üzere birçok üye ülke, BM bütçesine katkılarını geciktiriyor veya kesiyor. Bu durum, barışı koruma operasyonlarından insani yardım programlarına kadar birçok faaliyeti olumsuz etkiliyor. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, geçtiğimiz aylarda yaptığı açıklamalarda örgütün nakit sıkıntısı çektiğini ve bazı programların askıya alınabileceğini belirtmişti.
İkinci önemli sorun, BM'nin uluslararası krizlerde etkin olamaması. Ukrayna savaşı, Gazze'deki insani felaket ve Sudan'daki iç savaş gibi konularda Güvenlik Konseyi'nin daimi üyeleri arasındaki anlaşmazlıklar, hızlı ve etkili karar alınmasını engelliyor. Rusya ve Çin'in veto yetkisini kullanması, Batılı ülkelerin istediği kararların geçmesini engelliyor. Benzer şekilde ABD de kendi çıkarlarına aykırı gördüğü kararları veto edebiliyor.
Üçüncü kriz ise Güvenlik Konseyi'nin yapısından kaynaklanıyor. 1945'ten bu yana değişmeyen daimi üyelik sistemi, günümüzün jeopolitik gerçeklerini yansıtmıyor. Almanya, Japonya, Hindistan ve Brezilya gibi ülkelerin daimi üyelik talepleri sürerken, Afrika ve Latin Amerika da temsil eksikliğinden şikayetçi. Ancak reform çağrıları, mevcut daimi üyelerin statükoyu koruma isteği nedeniyle sonuçsuz kalıyor.
Büyük Güçlerin Tek Taraflı Eylemleri ve Rusya-Ukrayna Savaşı
Rusya'nın Ukrayna'yı işgali, BM sisteminin en büyük sınavlarından biri oldu. Rusya, Güvenlik Konseyi'nde kendisine yönelik her türlü kararı veto ederken, BM Genel Kurulu'nda alınan kararlar bağlayıcı olmaktan uzak kaldı. Batılı ülkeler, Rusya'ya karşı yaptırımları BM çatısı altında değil, kendi aralarında koordine etmeyi tercih etti. Bu durum, BM'nin uluslararası barış ve güvenliği sağlama konusundaki temel işlevini sorgulatıyor.
Çin'in Tayvan boğazı ve Güney Çin Denizi'ndeki artan iddiaları da BM'nin etkisizliğini gözler önüne seriyor. Çin, uluslararası hukuka aykırı olduğu iddia edilen eylemlerine rağmen Güvenlik Konseyi'ndeki vetosu sayesinde herhangi bir yaptırımla karşılaşmıyor. Bu da diğer ülkelerin BM'ye olan güvenini sarsıyor.
ABD ise son yıllarda BM'den uzaklaşarak daha çok ikili anlaşmalar ve bölgesel ittifaklar yoluyla dış politikasını yürütmeyi tercih ediyor. Özellikle eski Başkan Donald Trump döneminde BM'ye yönelik eleştiriler artmış, ABD birçok BM anlaşmasından çekilmişti. Başkan Joe Biden döneminde kısmi bir dönüş yaşansa da, ABD'nin BM'ye olan ilgisi sınırlı kalmaya devam ediyor.
Reform Çabaları ve Gelecek Perspektifi
BM'nin karşı karşıya olduğu krizlere çözüm bulmak amacıyla çeşitli reform girişimleri var. Genel Sekreter Guterres, "Barış İçin Yeni Gündem" başlıklı bir rapor yayınlayarak Güvenlik Konseyi'nin genişletilmesi ve veto yetkisinin sınırlandırılması gibi önerilerde bulundu. Ancak bu önerilerin hayata geçmesi için tüm daimi üyelerin onayı gerekiyor ki, bu da mevcut koşullarda neredeyse imkansız görünüyor.
Uzmanlar, BM'nin etkinliğini artırması için daha fazla kaynak ayrılması, şeffaflık ve hesap verebilirliğin sağlanması gerektiğini vurguluyor. Ayrıca, uluslararası toplumun BM'ye olan güvenini yeniden tesis etmek için somut adımlar atılması şart. Aksi halde, BM'nin küresel yönetişimdeki rolü daha da zayıflayabilir ve dünya daha kaotik bir döneme girebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, BM'nin karşı karşıya olduğu krizleri yakından takip ediyor. Uzun süredir BM Güvenlik Konseyi'nde reform yapılmasını savunan Türkiye, "Dünya Beşten Büyüktür" söylemiyle daimi üyelik sisteminin adaletsizliğine dikkat çekiyor. BM'nin etkisizliği, Türkiye'nin bölgesel sorunlarda (Suriye, Libya, Karabağ) daha fazla insiyatif almasına neden oluyor. Ayrıca, BM'nin finansal krizi, Türkiye'nin insani yardım faaliyetlerini de dolaylı olarak etkileyebilir. Türkiye, BM reformu konusunda aktif diplomasi yürüterek, uluslararası sistemdeki ağırlığını artırmayı hedefliyor.
