Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ile İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) zirvesi kapsamında gerçekleştirdikleri görüşmede, ikili ilişkilerde kaydedilen ilerlemeyi ve varılan anlaşmaların sürdürülmesinin önemini vurguladı. Azerbaycan tarafından yapılan açıklamaya göre, iki lider, Aghband-Kelaleh projesi üzerindeki çalışmaların son aşamaya geldiğini memnuniyetle karşıladı. Görüşme, bölgesel işbirliği ve ekonomik bağların güçlendirilmesi açısından kritik bir adım olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin Arka Planı
Azerbaycan ile İran arasındaki ilişkiler, son yıllarda inişli çıkışlı bir seyir izlese de, özellikle 2020'deki İkinci Karabağ Savaşı sonrasında bölgesel bağlantı projeleri ön plana çıktı. Aghband-Kelaleh projesi, iki ülke arasında planlanan ulaşım koridorunun bir parçası olarak biliniyor. Bu koridor, Azerbaycan'ın Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile ana toprakları arasında kesintisiz bir bağlantı sağlamayı amaçlıyor. Projenin tamamlanması, sadece ikili ticaret için değil, aynı zamanda bölgesel enerji ve ulaşım hatları için de stratejik öneme sahip.
İki lider, ŞİÖ zirvesi çerçevesinde yaptıkları görüşmede, ticaret, enerji, ulaştırma ve güvenlik gibi çeşitli alanlarda imzalanan anlaşmaların hayata geçirilmesinden duydukları memnuniyeti dile getirdi. Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı'ndan yapılan yazılı açıklamada, "Her iki lider, Aghband-Kelaleh projesi üzerindeki çalışmaların son aşamaya ulaşmasından memnuniyet duyduklarını ifade etti" denildi. Açıklamada ayrıca, ikili ekonomik komisyonun aktif çalışmalarının altı çizildi.
Uzmanlar, bu görüşmenin, İran'ın Batı yaptırımları altında ekonomik ortaklıklarını çeşitlendirme çabaları ve Azerbaycan'ın bölgesel bir ulaşım merkezi olma hedefiyle örtüştüğünü belirtiyor. Aghband-Kelaleh projesi, aynı zamanda Kuzey-Güney Ulaşım Koridoru'nun bir bileşeni olarak da değerlendiriliyor. Bu koridor, Rusya'dan Hindistan'a uzanan bir ticaret güzergahı oluşturmayı hedefliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Şanghay İşbirliği Örgütü, Çin ve Rusya'nın liderliğinde Avrasya'da etkisini artıran bir siyasi ve ekonomik işbirliği platformu. Azerbaycan ve İran'ın bu platformda bir araya gelmesi, Batı ile ilişkileri gergin olan bu iki ülkenin alternatif işbirlikleri aradığının bir göstergesi. İran, özellikle ABD yaptırımları nedeniyle ekonomik izolasyonla mücadele ederken, Azerbaycan ise enerji kaynaklarını çeşitlendirerek ve ulaşım ağlarını genişleterek bölgesel gücünü pekiştirmeye çalışıyor.
Görüşmenin bir diğer önemli boyutu, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerin normalleşme sürecine katkıda bulunması. 2023'te Bakü'deki İran büyükelçiliğine düzenlenen silahlı saldırı sonrası gerilen ilişkiler, karşılıklı ziyaretler ve işbirliği mesajlarıyla tamir edilmeye çalışılıyor. Bu görüşme, söz konusu normalleşme çabalarının bir halkası olarak okunabilir.
Öte yandan, Aghband-Kelaleh projesi, Ermenistan'ın da dahil olduğu bölgesel ulaşım hatları tartışmalarında önemli bir yer tutuyor. Proje, Zengezur koridoruna alternatif bir güzergah olarak da görülüyor. Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki sınır kapılarının açılması yönündeki müzakereler sürerken, İran ve Azerbaycan'ın kendi aralarında böyle bir projeyi ilerletmesi, bölgesel dengeler açısından dikkatle izlenmeli.
Ekonomik açıdan, iki ülke arasındaki ticaret hacmi son yıllarda artış göstermiş olsa da, potansiyelin altında. Aghband-Kelaleh projesinin tamamlanması, transit taşımacılığı artırarak ticaret hacmini yukarı çekebilir. Ayrıca, İran'ın Azerbaycan üzerinden Avrupa'ya gaz ihracatı gibi enerji işbirlikleri de masada. Ancak, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımları, bu tür projelerin finansmanı ve işletilmesi konusunda belirsizlik yaratıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Azerbaycan ile stratejik müttefiklik ilişkisine sahipken, İran ile de komşuluk ve ekonomik işbirliği bağları bulunuyor. Aghband-Kelaleh projesi ve ŞİÖ çerçevesindeki işbirliği, Türkiye'nin de parçası olduğu bölgesel ulaşım koridorları açısından dolaylı etkiler yaratabilir. Türkiye, Orta Koridor girişimiyle Avrupa ile Asya arasında bir köprü olmayı hedefliyor. Azerbaycan-İran hattının güçlenmesi, bu koridorun tamamlayıcısı olabileceği gibi, rekabet de yaratabilir. Ayrıca, İran ile ilişkilerde yaşanacak bir yumuşama, Türkiye'nin bölgesel denge politikalarını etkileyebilir. Enerji arz güvenliği ve ticaret yolları açısından gelişmeler yakından takip edilmeli.
