İkinci Dünya Savaşı'nın ardından ABD'nin öncülüğünde inşa edilen liberal uluslararası düzen, bugün en büyük mimarı tarafından sarsılıyor. The Economist'in kıdemli editörlerinden Edward Carr, Amerika'nın son yıllarda izlediği politikalarla bu düzeni adeta bir balyozla parçaladığını savunuyor. Peki, enkazın altından ne çıkacak? Carr'ın analizi, küresel sistemin yeniden şekillendiği bu kritik dönemde önemli soruları gündeme getiriyor.
Bretton Woods'tan Trump'a: Düzenin Yükselişi ve Çöküşü
1944'te New Hampshire'daki Bretton Woods Konferansı'nda atılan temeller, ABD liderliğinde bir ekonomik ve güvenlik mimarisi yarattı. IMF, Dünya Bankası, NATO ve Birleşmiş Milletler gibi kurumlar, savaşın yıkımından çıkan dünyaya istikrar ve refah getirdi. Ancak 2016'da Donald Trump'ın başkan seçilmesiyle birlikte bu yapı taşları teker teker sökülmeye başlandı. Ticaret savaşları, Çin'e yönelik sert tarifeler, NATO müttefiklerine yönelik 'yük paylaşımı' baskıları ve Paris İklim Anlaşması'ndan çekilme gibi adımlar, Amerikan liderliğine duyulan güveni sarstı. Biden yönetimi bazı geri adımlar atmış olsa da, yapısal hasar derin.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Yeni Güç Dengeleri
ABD'nin küresel taahhütlerini azaltması, başta Avrupa ve Asya-Pasifik olmak üzere birçok bölgede güç boşlukları yarattı. Avrupa Birliği, güvenlik ve savunma alanında daha bağımsız adımlar atmaya başlarken, Çin ise Kuşak ve Yol Projesi ile Asya'da nüfuz alanını genişletiyor. Ortadoğu'da İran ve Suudi Arabistan arasındaki normalleşme, ABD'nin bölgedeki azalan etkisinin bir yansıması olarak görülüyor. Rusya-Ukrayna savaşı ise ABD'nin Avrupa güvenliğindeki kritik rolünü yeniden hatırlatsa da, uzun vadeli belirsizlikler sürüyor. Küresel ticaret sistemi parçalanırken, teknoloji ve veri akışında da yeni duvarlar yükseliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'nin küresel düzeni sarsması, Türkiye gibi 'ara bölge' ülkeleri için hem fırsat hem de risk taşıyor. Türkiye, uzun yıllardır Batı ittifakı içinde kalmakla birlikte, Rusya ve Çin ile çok boyutlu ilişkiler geliştiriyor. ABD'nin çekilmesiyle oluşan boşluk, Türkiye'ye özellikle Orta Doğu, Kafkasya ve Afrika'da daha bağımsız bir dış politika izleme alanı açabilir. Ancak NATO'nun zayıflaması, Türkiye'nin güvenlik garantilerini de tehlikeye atabilir. Ayrıca, ABD ile yaşanan S-400 krizi ve F-35 süreci, iki ülke arasındaki güveni derinden sarsarken, Türkiye'nin alternatif savunma tedarikçilerine yönelmesine yol açtı. Yeni düzende Türkiye'nin denge politikası daha da kritik hale geliyor.
