ABD Başkanı Donald Trump, Cumartesi günü yaptığı açıklamada İran ile savaşı sona erdirecek bir anlaşmanın “kısa süre içinde” duyurulacağını ve “son aşamalarının” müzakere edildiğini belirtti. Trump, anlaşmanın nihai detaylarının görüşüldüğünü, ancak tarafların büyük ölçüde mutabakata vardığını ifade etti. Bu açıklama, bölgede aylardır süren silahlı çatışmaların ardından diplomatik bir çözüm umudunu artırdı. Uzmanlar, anlaşmanın kapsamı ve uygulanabilirliği konusunda ihtiyatlı optimizmle yaklaşırken, muhalif gruplar ise anlaşmanın ayrıntılarının henüz netleşmediğine dikkat çekiyor.
Anlaşmanın arka planı ve kritik maddeler
ABD-İran savaşı, Ocak 2024'te İran'ın nükleer tesislerine yönelik bir saldırının ardından tırmanmış, Trump yönetimi İran'ın askeri altyapısını hedef alan geniş çaplı bir operasyon başlatmıştı. Çatışmalar, Basra Körfezi'nde ticari gemilere yönelik saldırılar, Yemen'deki vekil güçlerin rolü ve İsrail'in de dahil olduğu bölgesel bir savaş riskini gündeme getirmişti. Trump'ın önceki yıllarda İran'a yönelik maksimum baskı politikasını terk ederek diplomatik çözüm arayışına girmesi, gözlemcilere göre savaşın ekonomik ve askeri maliyetinin artmasından kaynaklandı.
Anlaşmanın temel başlıkları arasında İran'ın nükleer programının sınırlandırılması, balistik füze geliştirme faaliyetlerinin durdurulması ve ABD'nin İran'a uyguladığı petrol yaptırımlarının kademeli olarak kaldırılması yer alıyor. Ayrıca, İran'ın vekil güçleri üzerindeki kontrolünü azaltması ve bölgedeki istikrarı sağlaması karşılığında, ABD'nin askeri varlığını Körfez'de azaltması da gündemde. Kaynaklar, Irak'taki ABD askeri üslerinin statüsünün de görüşüldüğünü belirtiyor. Ancak İran'ın, nükleer programını tamamen durdurmayı reddetmesi ve İsrail karşıtı söylemini sürdürmesi, anlaşmanın uzun vadeli etkinliğini sorgulatıyor.
Bölgesel ve küresel yansımalar
Anlaşmanın sağlanması, Orta Doğu'da önemli jeopolitik değişimlere yol açabilir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran'ın nükleer programına ilişkin endişeleri nedeniyle anlaşmayı temkinli karşılarken, Türkiye ve Katar gibi ülkeler ise bölgesel istikrarı olumlu etkileyeceğini düşünüyor. Avrupa Birliği ise anlaşmayı memnuniyetle karşılarken, insan hakları ve İran'ın bölgesel müdahaleleri konusunda ek garantiler talep ediyor. Küresel petrol piyasalarında, anlaşma haberleriyle birlikte fiyatların düşmesi bekleniyor. Uzmanlar, anlaşmanın imzalanması halinde, İran'ın günlük 1.5 milyon varil petrol ihracatına dönmesinin küresel arz fazlası yaratabileceği uyarısında bulunuyor.
Anlaşmanın en kritik boyutlarından biri de İsrail'in tutumu. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran'ın nükleer tesislerine yönelik herhangi bir anlaşmayı “varoluşsal bir tehdit” olarak tanımlamış ve ABD'yi uyarmıştı. Ancak Trump yönetiminin İsrail'e verdiği güvenlik garantileri, Tel Aviv'in en azından anlaşmayı bloke etmekten kaçınmasını sağlayabilir. Bu denge, bölgedeki İran-İsrail gerilimini azaltabilir, ancak İran'ın Lübnan'daki Hizbullah ve Suriye'deki milisler üzerindeki etkisi devam ettiği sürece kalıcı barışın tesis edilmesi zor görünüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile savaşın sona ermesini bölgesel istikrar açısından olumlu karşılamaktadır. Zira çatışma, Türkiye'nin güney sınırında İran destekli grupların varlığını artırmış ve Suriye'deki PKK/YPG unsurlarıyla mücadelesini zorlaştırmıştı. Anlaşma, Türkiye'nin İran ile enerji ticaretini yeniden canlandırabilir; Türkiye, İran'dan doğal gaz ve petrol ithal etmektedir. Ayrıca, Irak'ın kuzeyindeki KDP ve diğer bölgesel aktörlerle ilişkilerde yeni bir denge oluşabilir. Ancak Türkiye'nin İran'ın nükleer programına ve bölgesel yayılmacılığına karşı temkinli olduğu bilinmektedir. Bu nedenle Ankara, anlaşmanın uygulanmasını yakından takip edecek ve kendi ulusal güvenlik çıkarları doğrultusunda hareket edecektir.
