ABD ile İran arasında aylardır süren müzakereler sonucu tesis edilen kırılgan ateşkesin yeniden rayından çıkma ihtimali, başta petrol ve akaryakıt olmak üzere emtia piyasalarında tedirginliği artırdı. Washington ile Tahran arasındaki gerilim, özellikle Orta Doğu enerji nakil hatlarının güvenliği ve küresel arz-talep dengesi üzerinde doğrudan etkili olurken, ateşkesin sona ermesi halinde başta benzin ve doğalgaz olmak üzere enerji fiyatlarının yeniden yükselişe geçebileceği belirtiliyor. Uzmanlar, taraflar arasında süregelen güvensizlik ortamında herhangi bir provokasyonun kartopu etkisi yaratabileceği uyarısında bulunuyor.
Kırılgan ateşkesin anatomisi
İran Dışişleri Bakanlığı ve ABD Dışişleri Bakanlığı’ndan yapılan son açıklamalar, iki ülke arasında varılan geçici mutabakatın esas olarak Hürmüz Boğazı’nda serbest geçiş, nükleer programa yönelik kısmi denetimler ve bazı İran varlıklarına yönelik yaptırımların hafifletilmesi konularını içerdiğini gösteriyor. Ancak bu mutabakatın yazılı bir anlaşmadan ziyade sözlü bir uzlaşı seviyesinde olduğu ve tarafların birbirine yönelik güven eksikliğinin devam ettiği ifade ediliyor.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) verilerine göre İran, günlük yaklaşık 3,5 milyon varil ham petrol üretimiyle küresel arzın yüzde 3,5’ini karşılıyor. Ülkenin ihracatının büyük kısmı Asya pazarına yönelirken, Hürmüz Boğazı’nda olası bir kapatma halinde dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte biri risk altına girecek. Ateşkesin çökmesi durumunda İran’ın petrol tankerlerine yeniden el konulması, ABD donanmasının bölgedeki varlığını artırması gibi adımların fiyatları hızla yukarı çekmesi bekleniyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Olası bir kriz, yalnızca ABD-İran hattında kalmayacak; Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar gibi Körfez ülkelerinin enerji politikalarını da doğrudan etkileyecek. Suudi Arabistan’ın gönüllü ek üretim kesintilerine rağmen arzı artırabilecek kapasiteye sahip olması, fiyatların kontrolden çıkmasını bir ölçüde engelleyebilir; ancak bu hamle, Riyad’ın Washington ile Tahran arasındaki denge oyununda kendi çıkarlarını koruma arzusuyla sınırlı kalacaktır.
Rusya ve Çin’in İran’a yönelik tutumu da kilit önemde. Moskova, OPEC+ çerçevesinde İran’ın üretim kotalarına uyumunu desteklerken, Pekin ise Tahran’ın en büyük petrol alıcısı olarak yaptırım kararlarından doğrudan etkileniyor. Çin’in, ABD yaptırımlarına rağmen İran’dan ham petrol ithalatını sürdürmesi, iki ülke arasındaki ticari bağın ne denli güçlü olduğunu gösteriyor. Eğer ateşkes bozulursa, Çin’in bu ithalatı azaltması gerekebilir; bu da küresel talepte daralmaya yol açabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bölümünü ithal eden bir ülke olarak, ABD-İran arasındaki bu belirsizlikten doğrudan etkileniyor. Akaryakıt fiyatlarındaki olası artış, zaten yüksek olan enflasyon ve cari açık üzerinde baskıyı artırabilir. Ayrıca Türkiye’nin komşusu İran’la olan sınır ticareti ve enerji anlaşmaları, istikrarlı bir ortamın sürmesine bağlı. Bölgesel bir çatışma, aynı zamanda Türkiye’nin Suriye ve Irak politikalarını da dolaylı olarak etkileyebilir. Ankara’nın bu süreçte hem Tahran hem Washington ile dengeli bir diplomasi yürütmesi, krizden en az zararla çıkması için kritik önem taşıyor.
