WASHINGTON, 7 Haziran — ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'a yönelik saldırı emrinin üzerinden 14 hafta geçerken, Amerikan ordusu ne tam kapsamlı bir savaş ne de tam bir barış hali olan alışılmadık bir çatışma durumuna uyum sağlıyor. Pentagon'dan üst düzey bir yetkili, isminin açıklanmaması kaydıyla yaptığı açıklamada, "Durum kırılgan bir denge üzerinde ilerliyor. Bir yandan operasyonel hazırlığımızı sürdürüyoruz, diğer yandan da diplomatik çözüm arayışları askıda" ifadelerini kullandı. Bu belirsizlik, Orta Doğu'da konuşlu yaklaşık 60 bin ABD askerini ve ailelerini doğrudan etkiliyor. Konuşlanma bölgelerinde yaşayan aileler, günlük hayatlarını sürdürürken sürekli bir teyakkuz halinde bulunuyor. Bazı askerlerin eşleri, çocuklarının okul programlarını ve sosyal aktivitelerini planlamakta zorlandıklarını belirtiyor.
Gelişmenin arka planı: Trump'ın emri ve askeri hazırlıklar
Başkan Trump, 28 Şubat'ta İran'a karşı sınırlı bir askeri operasyon emri vermişti. Operasyonun hedefi, İran'ın Körfez'deki deniz mayın döşeme faaliyetlerine ve İsrail'e yönelik artan tehditlere karşı bir caydırıcılık sağlamaktı. Ancak emrin kapsamı, tam bir işgalden ziyade hava saldırıları ve özel kuvvet operasyonlarıyla sınırlı tutuldu. Savunma Bakanlığı verilerine göre, operasyonun ilk haftasında İran'ın 12 askeri tesisine hassas saldırılar düzenlendi. Buna karşılık İran, Basra Körfezi'nde ticari gemilere yönelik tacizlerini artırdı ve Yemen'deki Husi müttefikleri aracılığıyla Suudi Arabistan'a insansız hava aracı saldırıları düzenledi. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), operasyonun üçüncü haftasında bölgeye ek bir uçak gemisi grubu ve 4 bin asker daha sevk etti. Bu takviye, ABD'nin bölgedeki asker sayısını 2011'de Irak'tan çekilmeden bu yana en yüksek seviyeye çıkardı.
Askeri kaynaklara göre, sahadaki birlikler sürekli olarak "kırmızı alarm" durumunda. Suudi Arabistan'daki Prens Sultan Hava Üssü'nde görevli bir Amerikalı subay, "Her an bir misilleme gelebilir. Uyku düzenimiz bozuldu, ailelerle görüşmeler kısıtlandı" dedi. Askeri psikologlar, bu tür uzun süreli belirsizliğin askerlerde "savaş yorgunluğu" sendromuna yol açabileceği uyarısında bulunuyor. Bu arada, ABD Kongresi'nde savaş yetkileri konusunda tartışmalar devam ediyor. Demokrat senatörler, Trump'ın İran'a saldırı emrini Kongre onayı olmadan verdiği gerekçesiyle yasal süreç başlatmış durumda.
Bölgesel ve küresel boyut: Krizin domino etkisi
İran-ABD gerilimi, sadece iki ülkeyle sınırlı kalmadı. Bölge ülkeleri, tırmanan tansiyon karşısında pozisyonlarını netleştirmek zorunda kaldı. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, ABD'nin operasyonlarına lojistik destek verirken, Irak hükümeti kendi topraklarının çatışma alanına dönüşmesinden endişe ediyor. Irak Başbakanı Mustafa el-Kazımi, iki ateş arasında kalmamak için ABD ve İran arasında mekik diplomasisi yürütüyor. Öte yandan, Rusya ve Çin, BM Güvenlik Konseyi'nde ABD'yi kınayan karar tasarıları sunarken, Avrupa Birliği tarafları diyaloğa çağırıyor. Enerji piyasalarında ise petrol fiyatları, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatma tehditleriyle birlikte varil başına 95 dolar seviyesine kadar yükseldi. Küresel tedarik zincirleri, özellikle elektronik ve otomotiv sektörlerinde aksamalarla karşı karşıya. Uluslararası Para Fonu (IMF), bölgedeki istikrarsızlığın küresel büyümeyi 0,3 puan aşağı çekebileceği tahmininde bulundu.
Uzmanlar, bu durumun 2003 Irak işgalinden farklı olarak, ne tam bir zafer ne de tam bir yenilgi hedefleyen "gri bölge" çatışması olduğunu vurguluyor. Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS) analisti John G. B., "Bu, düşük yoğunluklu ama yüksek riskli bir çatışma. Taraflar birbirlerini yıpratmak için vekil güçler, siber saldırılar ve ekonomik baskı kullanıyor" değerlendirmesini yapıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, coğrafi olarak bu krizin tam ortasında yer alıyor. İran'la 560 kilometrelik sınır paylaşan Türkiye, artan gerilimden doğrudan etkileniyor. Öncelikle enerji güvenliği risk altında: Türkiye'nin doğal gaz ithalatının yaklaşık %10'u İran'dan sağlanıyor; olası bir kesinti sanayi üretimini ve konut ısınmasını olumsuz etkileyebilir. İkinci olarak, Irak ve Suriye'deki vekil güçlerin harekete geçmesi PKK/YPG ile mücadelede yeni güvenlik riskleri yaratıyor. Ankara, hem ABD ile ittifak bağlarını korumak hem de İran'la sıfır sorun politikasını sürdürmek arasında hassas bir denge kurmak zorunda. NATO'nun güney kanadında kritik bir üs olan İncirlik, ABD operasyonlarında lojistik merkez olarak kullanılırsa Türkiye, çatışmanın bir parçası haline gelebilir. Bu nedenle Türk diplomasisinin, taraflar arasında arabuluculuk yaparak krizin yayılmasını önlemesi stratejik bir öncelik taşıyor.
