Avrupa Birliği (AB) Komisyonu, ABD Başkanı Donald Trump'ın jenerik ilaç ithalatına yönelik yeni gümrük vergisi düzenlemesinin Birlik ürünlerini kapsamadığını duyurdu. Brüksel yönetimi, 2018 yılında İskoçya'nın Turnberry kentinde imzalanan ve en çok kayrılan ülke (MFN) statüsünü düzenleyen uluslararası ticaret anlaşmasına atıfta bulunarak, AB menşeli jenerik ilaçların bu vergilerden muaf olduğunu belirtti. Söz konusu anlaşma uyarınca, AB üyesi ülkelerden yapılan jenerik ilaç ithalatı fiilen yüzde sıfır gümrük vergisine tabi tutuluyor.
Gelişmenin arka planı
Trump yönetimi, geçtiğimiz hafta yayımladığı bir genelge ile yabancı menşeli jenerik ilaçlara yüzde 25 oranında ek gümrük vergisi getirmişti. Bu adım, Amerikan ilaç sektörünü korumak ve yerli üretimi teşvik etmek amacıyla atılmış olsa da, uluslararası ticaret hukuku açısından tartışmalara yol açtı. AB, bu düzenlemenin Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) kurallarına ve özellikle de Turnberry Anlaşması'nın MFN hükümlerine aykırı olduğunu savunuyor. Anlaşma, imzacı taraflar arasında ayrımcılık yapılmasını yasaklıyor ve herhangi bir ülkeye tanınan avantajın tüm taraflara eşit şekilde uygulanmasını öngörüyor. AB Komisyonu Ticaretten Sorumlu Üyesi Valdis Dombrovskis, yaptığı yazılı açıklamada, "AB, Turnberry Anlaşması'nın sağladığı hukuki korumadan yararlanmaktadır. ABD'nin tek taraflı vergi kararları, anlaşmanın ruhuna ve lafzına aykırıdır" ifadelerini kullandı.
Uzmanlara göre, bu anlaşmazlık ABD ile AB arasında ticari gerilimleri yeniden alevlendirebilir. Zira Trump'ın vergi hamlesi, AB'li jenerik ilaç üreticilerini doğrudan hedef almamış olsa da, ABD pazarındaki rekabet koşullarını dolaylı olarak etkileyebilir. AB'li şirketler, özellikle Hindistan ve Çin gibi üçüncü ülkelerle rekabet halinde oldukları için vergi muafiyetinin sürdürülmesini hayati önemde görüyor. Öte yandan, ABD'nin bu adımı, küresel tedarik zincirlerinde jenerik ilaç fiyatlarının artmasına ve bazı kritik ilaçlarda kıtlığa yol açabileceği endişesini beraberinde getirdi.
Bölgesel ve küresel boyut
Jenerik ilaç ticareti, küresel sağlık sistemlerinin sürdürülebilirliği açısından kritik bir öneme sahip. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) verilerine göre, dünya genelinde tüketilen ilaçların yaklaşık yüzde 80'i jenerik formda. ABD ise bu ilaçların en büyük ithalatçısı konumunda; 2023 yılında 70 milyar doların üzerinde jenerik ilaç satın aldı. Bu pazarın yaklaşık yüzde 60'ı AB ülkeleri tarafından karşılanıyor. Trump'ın vergi hamlesi, yalnızca AB'yi değil, aynı zamanda Kanada, Japonya ve Güney Kore gibi diğer müttefik ülkeleri de rahatsız etti. Bu ülkeler, benzer anlaşmalara sahip oldukları için muafiyet beklerken, ABD'nin korumacılık eğiliminin küresel ticaret savaşlarını derinleştirebileceği uyarısında bulunuyor.
Avrupa İlaç Sanayicileri Federasyonu (EFPIA) ise konuyla ilgili yaptığı açıklamada, "ABD'nin bu kararı, ilaç tedarik zincirlerinde belirsizlik yaratmakta ve hastaların ilaçlara erişimini tehlikeye atmaktadır. AB ülkeleri olarak Turnberry Anlaşması'nın sağladığı avantajları korumak için diplomatik girişimlerimizi sürdüreceğiz" dedi. Brüksel'deki yetkililer, önümüzdeki günlerde DTÖ nezdinde resmi bir şikayette bulunabileceklerini sinyalini verdi. Bu gelişme, Atlantik ötesi ticari ilişkilerde yeni bir dönemin habercisi olarak değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, jenerik ilaç üretiminde önemli bir küresel oyuncu olmasa da, AB pazarına ihracat yapan bir ülke olarak bu gelişmeden etkilenebilecek konumda. Trump'ın vergi kararının AB'yi hedef almaması, Türkiye'nin AB ile olan Gümrük Birliği anlaşması çerçevesinde dolaylı bir avantaj sağlayabilir. Ancak ABD'nin korumacı politikalarının diğer sektörlere de sıçraması halinde, Türk ihracatçıları için yeni engeller doğabilir. Ayrıca, küresel ilaç tedarik zincirlerinde yaşanabilecek aksaklıklar, Türkiye'nin ilaç ithalatında fiyat artışlarına yol açarak sağlık sisteminde mali baskı oluşturabilir. Bu nedenle Ankara'nın, ABD ile ticari diyaloğunu sürdürmesi ve DTÖ sürecini yakından takip etmesi önem taşıyor.
