Yapay zeka teknolojilerinin işe alım süreçlerinde yaygınlaşması, bir yanda başvuru sürecini otomatikleştirip kolaylaştırırken diğer yanda adayların işe yerleşme şansını dramatik biçimde düşürdü. Artık binlerce özgeçmiş, yapay zeka algoritmaları tarafından saniyeler içinde taranıyor; ancak bu hız, çoğu aday için bir geri dönüş alamama anlamına geliyor. Uzmanlara göre, yapay zeka destekli başvuru sistemleri, işverenler için başvuru yığınlarını yönetmeyi kolaylaştırsa da adaylar için bir duvara çarpmak anlamına geliyor. Özellikle teknoloji, finans ve danışmanlık gibi sektörlerde, her açık pozisyona yüzlerce hatta binlerce başvuru yapılıyor ve bunların büyük çoğunluğu yapay zeka tarafından eleniyor.
İşe Alımda Yapay Zeka Kullanımının Artışı
Şirketler, işe alım süreçlerinde maliyetleri düşürmek ve zaman kazanmak amacıyla yapay zeka tabanlı yazılımlara yöneliyor. Bu sistemler, özgeçmişlerdeki anahtar kelimeleri tarayarak en uygun adayları belirliyor; video mülakatlarda yüz ifadelerini ve ses tonunu analiz ederek adayların kişilik özelliklerini değerlendiriyor. Ancak araştırmalar, bu algoritmaların çoğu zaman önyargılı olduğunu ve belirli grupları sistematik olarak dışladığını gösteriyor. Örneğin, kadın adaylar veya etnik azınlıklar, yapay zeka tarafından daha düşük puan alabiliyor. Ayrıca, yapay zeka tarafından hazırlanan başvuru metinleri, birbirinin kopyası haline geliyor; bu da işverenlerin gerçek yetenekleri ayırt etmesini zorlaştırıyor.
Stanford Üniversitesi'nden Prof. Dr. Mehmet Ali Yıldırım, "Yapay zeka, işe alımda bir paradigma değişimi yarattı. Eskiden bir iş başvurusu yapmak saatler alırken şimdi saniyeler sürüyor. Ancak bu, iş bulma şansını artırmıyor. Tam tersine, adayları homojen bir havuzda eritiyor" diyor. Gerçekten de, LinkedIn verilerine göre, 2024'te her bir iş ilanına ortalama 250 başvuru yapıldı ve bunların yalnızca %2'si mülakata çağrıldı. Bu oran, 2019'a göre %40 daha düşük.
Küresel İş Piyasasında Dengesizlik
Yapay zekanın işe alımdaki bu etkisi, küresel iş piyasasında derin eşitsizliklere yol açıyor. Gelişmiş ülkelerdeki beyaz yakalı işlerde bu dönüşüm daha belirgin; gelişmekte olan ülkelerde ise daha yavaş ilerliyor. ABD ve Avrupa'da teknoloji şirketleri, başvuru sürecini tamamen otomatikleştirmiş durumda. Örneğin, Amazon'un işe alım yapay zekası, 2018'de kadın adayları cezalandırdığı gerekçesiyle kaldırılmıştı; ancak benzer sorunlar hala devam ediyor. Harvard Business Review'da yayımlanan bir çalışmaya göre, yapay zeka destekli işe alım sistemleri, başvuranların %70'ini daha ilk aşamada eliyor ve bu eleme sürecinde şeffaflık bulunmuyor. Adaylar neden elendiklerini bilmiyor; bu da haksız rekabete ve hayal kırıklığına yol açıyor.
Dünya Ekonomik Forumu'nun 2023 raporu, yapay zekanın 2025 yılına kadar dünya genelinde 85 milyon işi ortadan kaldıracağını, ancak 97 milyon yeni iş yaratacağını öngörüyor. Fakat bu yeni işlerin çoğu yüksek vasıflı ve teknik bilgi gerektiriyor. Bu durum, iş gücünde bir beceri uçurumu yaratıyor; düşük vasıflı işçiler işsiz kalırken, yapay zeka mühendislerine talep patlıyor. Sonuçta, işsizlik oranları yapay zekanın yaygınlaştığı sektörlerde artış eğiliminde.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu küresel gelişme, Türkiye iş piyasasını da yakından ilgilendiriyor. Türkiye'de özellikle teknoloji, bankacılık ve çağrı merkezi sektörlerinde yapay zeka destekli işe alım sistemleri hızla yaygınlaşıyor. Bu durum, işsizlik oranı yüksek olan ülkemizde genç mezunların iş bulma şansını daha da azaltabilir. Aynı zamanda, Türkiye'nin yapay zeka alanında yetişmiş insan gücüne olan ihtiyacı artacak; bu da eğitim sisteminin dönüştürülmesini zorunlu kılıyor. Türkiye'nin, yapay zeka teknolojilerini yerelleştirerek ve etik kullanımını denetleyerek bu süreci yönetmesi, hem ekonomik rekabet gücü hem de sosyal adalet açısından kritik önem taşıyor. Aksi takdirde, teknolojik dönüşümün getirdiği eşitsizlikler Türkiye'de daha derin toplumsal sorunlara yol açabilir.
