Wall Street Journal (WSJ), ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'la varılan son anlaşmayı 'stratejik bir geri çekilme' olarak nitelendirdi. Gazetenin analizine göre, Trump yönetimi İran'a karşı uyguladığı maksimum baskı politikasından önemli ölçüde taviz vererek, nükleer programı ve milis güçleri konusunda Tahran'a ciddi kazanımlar sağladı. Anlaşma, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerine ve bölgedeki vekil güçlerine yönelik kısıtlamaları gevşetirken, karşılığında yaptırımların hafifletilmesini içeriyor. Bu gelişme, Ortadoğu'da yeni bir dengelenme sürecini işaret ediyor.
Gelişmenin Arka Planı
WSJ'nin haberine göre, Trump yönetimi İran'la yapılan görüşmelerde, Başkan'ın 2018'de çekildiği Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (KOEP) çok daha esnek bir pozisyon benimsedi. Anlaşma kapsamında İran, yüzde 60 seviyesine kadar zenginleştirilmiş uranyum stoklarını azaltmayı ve bazı merkezlerdeki denetimlere izin vermeyi kabul etti. Buna karşılık, ABD petrol ihracatı yaptırımlarını kısmen kaldırırken, İran'ın Irak, Suriye ve Yemen'deki vekil güçlerine desteği konusunda somut bir taahhüt alınamadı. Uzmanlar, bu durumun Trump'ın 'Amerika Önce' söylemiyle çeliştiğini ve bölgede İran etkisinin artmasına yol açabileceğini vurguluyor.
Anlaşma müzakerelerinin, Trump'ın yeniden seçilme kaygıları ve Orta Doğu'da yeni bir krizden kaçınma isteğiyle hızlandığı belirtiliyor. Beyaz Saray yetkilileri, süreci 'geçici bir düzenleme' olarak tanımlasa da, WSJ'nin kaynakları anlaşmanın kalıcı bir çerçeveye dönüşme potansiyelini taşıdığını ifade ediyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Anlaşma, İran'ın nükleer programının sivil amaçlı olduğu yönündeki iddialarını güçlendirirken, İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölgesel aktörlerde ciddi rahatsızlık yarattı. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, anlaşmayı 'tarihi bir hata' olarak nitelendirirken, Suudi Arabistan resmi bir açıklama yapmaktan kaçındı. Avrupa Birliği ise anlaşmayı ihtiyatlı bir şekilde memnuniyetle karşılarken, daha kapsamlı bir anlaşmanın gerekliliğini vurguladı.
Küresel petrol piyasalarında anlaşmanın yarattığı rahatlama, fiyatları kısa vadede düşürse de, İran'ın bölgesel faaliyetlerindeki belirsizlik orta vadede risk unsuru olarak değerlendiriliyor. Uzmanlar, anlaşmanın İran'ın Irak ve Suriye'deki milis güçleri üzerindeki etkisinin azalmaması durumunda, bölgesel istikrarsızlığın devam edeceği görüşünde.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la enerji ithalatı ve sınır ötesi güvenlik konularında doğrudan etkilenebilecek bir ülke. Anlaşmanın İran ekonomisini rahatlatması, doğal gaz ve petrol ticareti açısından Ankara'ya kısa vadeli fırsatlar sunabilir. Ancak, İran'ın vekil güçlerinin Suriye ve Irak'taki varlığının devam etmesi, Türkiye'nin PKK/YPG ve diğer terör örgütleriyle mücadelesini zorlaştırabilir. Ayrıca, anlaşmanın ABD-İran ilişkilerinde yarattığı yumuşama, Türkiye'nin bölgesel politikalarında manevra alanını genişletse de, İsrail ve Suudi Arabistan'ın tepkileri nedeniyle yeni gerilimlere yol açma potansiyeli taşıyor. Türkiye, anlaşmanın uygulanmasını yakından izlemeli ve kendi çıkarlarına uygun bir denge politikası izlemelidir.
