Donald Trump yönetiminin tartışmalı "üçüncü ülkeye sınır dışı" programı kapsamında Güney Sudan'a gönderilen 44 yaşındaki bir Vietnam vatandaşı, 1 yılı aşkın süredir alıkonulduğu bu ülkeden Cuma günü anavatanına repatriye edildi. Güney Sudan Dışişleri Bakanlığı, Vietnam uyruklu kişinin ülkesine geri gönderildiğini açıkladı. Söz konusu şahıs, 2019 yılında başlatılan ve ABD'de yasal statüsü olmayan göçmenlerin rızaları dışında başka ülkelere sınır dışı edilmesini öngören programın bir parçası olarak geçen yıl Güney Sudan'a sevk edilmişti.
Üçüncü ülke sınır dışı programının arka planı
Trump yönetimi, ABD'de bulunan ve menşe ülkeleri tarafından kabul edilmeyen veya sınır dışı işlemleri geciken göçmenleri, anlaşmalı üçüncü ülkelere göndermek için bir program başlatmıştı. Bu kapsamda Guatemala, El Salvador, Honduras ve bazı Afrika ülkeleri ile anlaşmalar yapılmıştı. Güney Sudan da bu listede yer alıyordu. Program, insan hakları örgütleri tarafından sert şekilde eleştirildi; göçmenlerin rızaları dışında, genellikle güvenlik riski yüksek ve istikrarsız ülkelere gönderilmesi, uluslararası hukuka aykırı bulundu.
Vietnamlı adam, ABD'de yıllarca yaşadıktan sonra sınır dışı edilme kararı alınan binlerce kişiden biriydi. Ancak Vietnam hükümetinin sınır dışı edilen vatandaşlarını kabul etmekte isteksiz olması nedeniyle, Trump yönetimi onu Güney Sudan'a göndermeyi tercih etti. Güney Sudan, 2011'de bağımsızlığını kazandıktan kısa süre sonra iç savaşa sürüklenmiş ve halen ciddi insani krizlerle boğuşan bir ülke. Sınır dışı edilen Vietnamlı, burada yaklaşık 13 ay boyunca gözaltında tutuldu. Bu süreçte avukatları, müvekkillerinin Güney Sudan'da işkence veya kötü muamele görme riski altında olduğu gerekçesiyle dava açmış ancak mahkeme sınır dışı işlemini durdurmamıştı.
Gelişmenin bölgesel ve küresel boyutu
Trump döneminde uygulamaya konulan bu sınır dışı yöntemi, Biden yönetimi tarafından da bir süre devam ettirildi ancak daha sonra kullanımı azaltıldı. Yine de programın tamamen sona erdiğine dair resmi bir açıklama bulunmuyor. Vietnamlı vatandaşın nihayet ülkesine dönmesi, insan hakları savunucuları tarafından "gecikmiş bir adım" olarak nitelendirildi. Olay, ABD'nin göç politikalarında üçüncü ülkelere sınır dışı uygulamasının ne kadar tartışmalı olduğunu bir kez daha gündeme getirdi.
Uluslararası toplum, özellikle Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), bu tür uygulamaların geri gönderme yasağı (non-refoulement) ilkesini ihlal ettiğini savunuyor. Göçmenlerin güvenli olmayan ülkelere gönderilmesi, hem uluslararası hukuk hem de insani değerler açısından kabul edilemez bulunuyor. Vietnamlı adamın davası, bu programın somut bir örneği olarak tarihe geçti.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin de benzer bir sorunla karşı karşıya olduğu bir dönemde yaşanıyor. Türkiye, özellikle Suriyeli mültecilerin ülkelerine geri dönüşü konusunda hem yurt içinde hem de uluslararası platformlarda tartışmalarla karşı karşıya. ABD'nin üçüncü ülkeye sınır dışı uygulaması, Türkiye açısından bir model olmasa da, uluslararası hukukun zorla geri gönderme yasağı konusunda net sınırlar çizdiğini hatırlatıyor. Türkiye'nin bu alandaki politikalarını, insan hakları ve uluslararası hukuk normlarına uygun şekilde şekillendirmesi gerekiyor. Ayrıca, sınır dışı edilen kişilerin güvenlik ve insani koşulları, Türk kamuoyunda da hassasiyetle takip edilen bir konu olmaya devam ediyor.
