Pakistan hükümet kaynakları, ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'a yönelik son tehditkar açıklamalarının ardından Tahran yönetiminin müzakere masasından uzaklaştığını, bu nedenle Katar ve Pakistan'ın İranlı müzakerecileri İsviçre'de yeniden masaya oturmaya ikna etmek için yoğun diplomatik çaba sarf ettiğini bildirdi. Anadolu Ajansı'na konuşan üst düzey Pakistanlı bir yetkili, İsviçre'nin başkenti Bern'de yapılması planlanan ancak İran'ın çekilmesiyle askıya alınan nükleer müzakerelerin yeniden başlaması için Katar ve Pakistan'ın ortak bir girişim başlattığını doğruladı. Yetkili, "Pakistan yönetimi, Tahran yönetimine müzakerelerin yeniden başlamasının bölgesel barış için hayati önem taşıdığını iletti. Katar ve Pakistan, İranlı muhataplarını ikna etmek için yoğun çaba harcıyor" ifadelerini kullandı.
Gelişmenin arka planı: Trump'ın tehditleri ve İran'ın tepkisi
ABD Başkanı Donald Trump'ın geçtiğimiz haftalarda İran'a yönelik "benzeri görülmemiş bir askeri operasyon" tehdidinde bulunması, Tahran yönetiminde büyük öfke yarattı. Trump'ın Fox News'a verdiği röportajda, "İran'la diplomatik bir çözüm istiyoruz ancak bu olmazsa, daha önce hiç görmediğiniz bir askeri harekâtı başlatacağız" sözleri, özellikle İran'ın nükleer dosyasından sorumlu müzakere ekibini derinden sarstı. İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan, Trump'ın sözlerini "provokatif ve uluslararası hukukun ihlali" olarak nitelendirirken, İran'ın müzakere masasına ancak saygı ve eşitlik temelinde döneceğini vurguladı. Pakistanlı kaynaklara göre, İranlı müzakereciler Trump'ın açıklamalarını bir tür "şantaj" olarak algılıyor ve bu nedenle İsviçre'deki görüşmelere katılmayı reddediyor. Katar ve Pakistan, bu diplomatik krizde arabuluculuk yaparak hem Washington'ın hem de Tahran'ın gerilimi düşürmesini sağlamaya çalışıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Nükleer müzakereler neden bu kadar önemli?
İran'ın nükleer faaliyetleri, 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) çerçevesinde sınırlandırılmıştı. Ancak Trump'ın 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve ardından uyguladığı "azami baskı" politikası, Tahran'ı uranyum zenginleştirme programını hızlandırmaya itti. Bugün İran, yüzde 60'a varan saflıkta uranyum zenginleştiriyor ve bu oran, nükleer silah üretimi için gereken yüzde 90 eşiğine tehlikeli biçimde yaklaşmış durumda. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Başkanı Rafael Grossi, İran'ın nükleer programının denetlenmesi konusunda bir anlaşmaya varılamaması halinde bölgesel bir silahlanma yarışının tetiklenebileceği uyarısında bulundu. Pakistan'ın devreye girmesi tesadüf değil; İslamabad yönetimi, İran ile nükleer silah sahibi komşusu Hindistan arasında bir denge kurmaya çalışırken aynı zamanda Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleriyle de yakın ilişkilerini sürdürüyor. Katar ise bölgede arabuluculuk rolünü giderek daha fazla üstleniyor; 2020'de ABD-Taliban anlaşmasına ev sahipliği yapan Doha, Afganistan ve Gazze gibi krizlerde de arabuluculuk yapmıştı. İsviçre'nin ev sahipliği yaptığı müzakerelerde ABD'yi temsilen bir heyet bulunurken, İran heyetinin henüz masaya dönüp dönmeyeceği belirsizliğini koruyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye için bölgesel istikrar ve enerji güvenliği açısından kritik önem taşıyor. İran'ın nükleer programının kontrol altına alınması, hem Körfez'de hem de Irak ve Suriye'deki istikrarsızlığın azalmasına katkı sağlayabilir. Türkiye, İran ile tarihsel olarak dengeli bir ilişki sürdürmüş olsa da, Tahran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşması Ankara'yı dolaylı olarak tehdit edecek bir silahlanma yarışını tetikleyebilir. Ayrıca, Türkiye'nin doğalgaz ve petrol ihtiyacının önemli bir kısmını karşılayan İran ile ticari ilişkileri, yeni yaptırımlar veya askeri gerginlikten olumsuz etkilenebilir. Bu nedenle Ankara, Katar ve Pakistan'ın arabuluculuk çabalarını yakından izliyor ve diplomatik sürecin bir an önce canlanmasını destekliyor.
