ABD Başkanı Donald Trump, G7 Zirvesi kapsamında düzenlediği basın toplantısında İran ile savaşı sona erdirmek için varılan ön anlaşmanın ayrıntılarını paylaştı. Anlaşma, Tahran yönetiminin uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırmasını ve uluslararası denetime izin vermesini öngörüyor. Trump, bu anlaşmanın “tarihi bir adım” olduğunu belirtirken, İran tarafından henüz resmî bir açıklama yapılmadı. Anlaşmanın imzalanması halinde, ABD'nin İran'a yönelik ekonomik yaptırımlarının kademeli olarak kaldırılması planlanıyor.
Anlaşmanın arka planı ve kritik maddeler
Trump yönetiminin 2018 yılında tek taraflı olarak çekildiği nükleer anlaşma (JCPOA) sonrası artan gerilim, 2020 başlarında İranlı general Kasım Süleymani'nin suikastıyla zirveye ulaşmıştı. İki ülke arasında savaşın eşiğine gelinen süreçte, aracı ülkelerin devreye girmesiyle başlayan gizli müzakereler son haftalarda hız kazandı. Ön anlaşma metnine göre, İran nükleer programını %3,67 zenginleştirme seviyesinin altında tutmayı, mevcut stoklarının büyük bölümünü yurtdışına sevk etmeyi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'na (IAEA) ani denetim yetkisi vermeyi kabul ediyor. Karşılığında ABD, İran petrol ihracatına uyguladığı ambargoyu 6 ay içinde kaldıracak ve dondurulmuş İran varlıklarını serbest bırakacak.
Bölgesel ve küresel boyut
Anlaşma, Ortadoğu'da İsrail, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri başta olmak üzere bölgesel aktörler tarafından endişeyle karşılandı. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran'ı “bölgenin en büyük tehdidi” olarak niteleyerek anlaşmaya karşı çıktı. Avrupa Birliği ise anlaşmayı olumlu karşılarken, kapsamlı ve kalıcı bir çözüm için JCPOA'nın yeniden canlandırılması gerektiğini vurguladı. Rusya ve Çin'in anlaşma sürecindeki rolü ise henüz netleşmiş değil. Enerji piyasalarında anlaşma haberinin ardından petrol fiyatlarında %3'lük bir düşüş yaşandı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD-İran geriliminin sona ermesini komşusu İran ile ekonomik ilişkilerinin normale dönmesi ve sınır güvenliğinin sağlanması açısından olumlu karşılayacaktır. Anlaşma, Türkiye'nin enerji ithalatında önemli bir kalem olan İran doğalgaz ve petrolünün önündeki yaptırım engelinin kalkması anlamına geliyor. Ayrıca Suriye ve Irak'ta nüfuz mücadelesi veren iki ülke arasında diyalog kanallarının açılması, Ankara'nın bölgesel istikrar hedefleriyle örtüşüyor. Bununla birlikte, anlaşmanın uygulanmasındaki belirsizlikler ve olası bir ikinci Trump döneminde anlaşmadan çekilme ihtimali, Türkiye'nin orta vadeli planlamasını zorlaştırabilir.
