ABD Başkanı Donald Trump, İran ile yapılacak bir görüşmeyi teyit ederken, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın New York'taki BM Genel Kurulu'nda izleyeceği strateji merak konusu. Tahran, askeri meydan okuma, ekonomik kriz ve gönülsüz arabuluculuk arasında sıkışmış durumda. Pezeşkiyan, müzakerelerden ziyade pazarlık gücü elde etmeye çalışıyor.
Görüşmenin Arka Planı ve İran'ın İkilemi
Trump yönetiminin İran ile doğrudan görüşme kapısını aralaması, Tahran'ın yıllardır sürdürdüğü "maksimum direniş" politikasında çatlak yaratmış durumda. İran, nükleer programını genişletirken bir yandan da yaptırımların ezdiği ekonomisini kurtarmak için diplomatik kanalları zorluyor. Pezeşkiyan, BM kürsüsünden vereceği mesajlarla hem iç kamuoyuna sertlik mesajı vermek hem de Batı'ya müzakere kapısını açık tutmak arasında hassas bir denge kurmak zorunda.
İran'ın ekonomik göstergeleri endişe verici: enflasyon %40'ın üzerinde, para birimi rial tarihi düşük seviyelerde ve genç işsizliği yüksek. Yaptırımlar nedeniyle petrol ihracatı kısıtlanmış, bankacılık sistemi uluslararası finansal sistemden büyük ölçüde kopmuş durumda. Pezeşkiyan, seçim kampanyasında yaptırımların kaldırılması ve ekonomik iyileşme vaat etmişti; ancak İran'ın sertlik yanlısı kanadı, ABD'ye taviz verilmesine karşı çıkıyor.
Diğer yandan İran, bölgesel milisler üzerinden yürüttüğü vekalet savaşlarında maliyetli bir dengeyle karşı karşıya. Lübnan'daki Hizbullah, Yemen'deki Husiler ve Irak'taki Şii milisler, Tahran'ın stratejik derinliğini oluşturuyor ancak bu ağ, İran ekonomisine ciddi yük getiriyor. Pezeşkiyan, bu unsurları pazarlık kozu olarak kullanmayı, karşılığında yaptırımların hafifletilmesini hedefliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'ın nükleer programı, Orta Doğu'da bir silahlanma yarışını tetikleme potansiyeli taşıyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran'ın nükleer eşiği aşması durumunda kendi programlarını başlatabileceklerini ima etti. İsrail ise İran'ın nükleer kapasitesini kırmızı çizgi olarak görüyor ve askeri seçeneği masada tutuyor. Bu nedenle BM görüşmeleri, sadece ABD-İran ikili ilişkileri değil, bölgesel güvenlik mimarisi açısından da kritik.
Rusya ve Çin, İran'a karşı uygulanan yaptırımları delmek için çeşitli mekanizmalar geliştirmiş durumda. Çin, İran petrolünün en büyük alıcısı konumunda ve 25 yıllık kapsamlı işbirliği anlaşmasıyla Tahran'a ekonomik can suyu sağlıyor. Rusya ise İran ile askeri işbirliğini derinleştirerek Ukrayna savaşında İran yapımı dronları kullanıyor. Bu dinamikler, ABD'nin İran'a yönelik baskı politikasını zayıflatıyor.
Avrupa Birliği, İran ile nükleer anlaşmayı canlandırmak için arabuluculuk çabalarını sürdürüyor ancak İran'ın insan hakları ihlalleri ve bölgesel yayılmacılığı nedeniyle AB içinde farklı sesler çıkıyor. Almanya, Fransa ve İngiltere (E3), İran'a karşı yeni yaptırımlar uygularken bir yandan da diplomatik kanalı açık tutmaya çalışıyor. BM Genel Kurulu, İran'ın bu karmaşık denklemde pozisyonunu netleştirmesi için bir fırsat penceresi sunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile ABD arasındaki olası bir yumuşamadan doğrudan etkilenecek ülkelerin başında geliyor. Yaptırımların hafiflemesi, İran ile ticaret hacmini artırarak Türkiye'nin doğu sınırındaki ekonomik canlanmayı destekleyebilir. Ancak İran'ın nükleer programında taviz vermemesi, bölgesel istikrarsızlığı derinleştirebilir ve Türkiye'nin enerji güvenliğini riske atabilir. Türkiye, hem NATO üyesi olarak ABD ile hem de komşusu İran ile dengeli ilişkiler yürütmek zorunda. Olası bir anlaşma, Türkiye'nin arabuluculuk rolünü güçlendirebilir; ancak anlaşmazlık sürerse, Türkiye'nin sınır güvenliği ve ekonomik istikrarı daha fazla baskı altına girebilir.
