Eski ABD Başkanı Donald Trump, sosyal medya platformu Truth Social'daki paylaşımında Basra Körfezi ile Umman Körfezi'ni birbirine bağlayan Hürmüz Boğazı'nı 'Trump Boğazı' olarak adlandırdı. Açıklama, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımları ve Tahran'ın nükleer programına ilişkin dolaylı müzakerelerin sürdüğü bir dönemde geldi. Trump'ın bu sözleri, bölgedeki enerji koridorunun güvenliği ve ABD'nin Orta Doğu'daki askeri varlığına dair tartışmaları yeniden alevlendirdi.
Hürmüz Boğazı neden stratejik öneme sahip?
Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği dar bir su yolu olarak küresel enerji güvenliğinin can damarı sayılıyor. İran ile Umman arasında yer alan boğaz, Basra Körfezi'ndeki petrol ihracatçısı ülkelerin (Suudi Arabistan, BAE, Kuveyt, Irak ve İran) açık denizlere açılan tek çıkışı. Günlük yaklaşık 20-21 milyon varil petrol ve petrol ürünü buradan taşınıyor. Boğazın en dar noktası sadece 21 mil genişliğinde ve seyir için iki dar kanal bulunuyor; bu da onu kolayca bloke edilebilir bir nokta haline getiriyor.
ABD, 1980'lerden bu yana boğazdaki seyrüsefer özgürlüğünü korumak için bölgede donanma unsurları bulunduruyor. 2019'da İran'a ait olduğu iddia edilen tankerlere yönelik saldırılar ve İran'ın bir ABD insansız hava aracını düşürmesiyle gerilim tırmanmıştı. Trump döneminde İran'a yönelik 'maksimum baskı' politikası kapsamında boğazın kapatılması ihtimali sık sık gündeme gelmişti.
Trump'ın açıklamasının arka planı
Donald Trump, başkanlığı döneminde de zaman zaman Hürmüz Boğazı'na atıfta bulunarak İran'ı tehdit etmişti. 2020'de İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani'nin Bağdat'ta düzenlenen ABD saldırısında öldürülmesinin ardından İran, boğazı kapatma tehdidinde bulunmuştu. Trump o dönemde İran'a karşı sert söylemlerini sürdürmüş ve boğazın güvenliğinin sağlanması için ABD donanmasının hazır olduğunu belirtmişti.
Trump'ın son paylaşımı, Truth Social üzerinden yapıldı. Paylaşımın içeriğinde doğrudan bir tehdit veya politika değişikliği yer almıyor; ancak sembolik olarak boğazı kendi adıyla anması, İran'a yönelik mesaj olarak yorumlandı. Ayrıca 2024 başkanlık seçimleri öncesinde Trump'ın dış politika konularında dikkat çekme stratejisinin bir parçası olarak görülüyor.
Uzmanlar, Trump'ın bu tür açıklamalarının bölgedeki müttefikleri tedirgin edebileceğini, ancak somut bir adım olmadıkça askeri veya diplomatik bir sonuç doğurmayacağını belirtiyor. Öte yandan İran, ABD'nin bu tür söylemlerini provokasyon olarak değerlendiriyor ve boğazı kapatma kartını zaman zaman hatırlatıyor.
Bölgesel ve küresel yansımalar
Hürmüz Boğazı'na yönelik herhangi bir tehdit, küresel petrol fiyatlarını doğrudan etkiliyor. Boğazın kapanması veya seyrüseferin aksaması durumunda petrol fiyatlarının varil başına 200 doları aşabileceği öngörülüyor. Bu da küresel enflasyonu ve ekonomik istikrarı olumsuz etkiler. ABD, Çin, Hindistan, Japonya ve Avrupa ülkeleri enerji ihtiyaçlarının önemli bir kısmını buradan karşılıyor.
İran'ın nükleer müzakereleri sürerken Trump'ın bu çıkışı, diplomatik süreci zorlaştırabilir. Tahran yönetimi, ABD'nin yaptırımlarına karşı boğazı kullanabileceğini defalarca dile getirdi. Diğer yandan bölgedeki ABD müttefikleri Suudi Arabistan ve BAE, boğazın güvenliği için alternatif boru hatları inşa etmiş olsa da kapasite sınırlı.
Trump'ın 'Trump Boğazı' ifadesi, uluslararası hukuk açısından bir bağlayıcılığı olmasa da popülist bir söylem olarak kayda geçti. Bu tür açıklamalar, ABD'nin bölgedeki güvenlik taahhütlerini sorgulatan ve İran'a karşı sert bir duruş sergileyen bir çizgiye işaret ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının yaklaşık %90'ını ithal eden bir ülke olarak Hürmüz Boğazı'ndaki istikrarsızlıktan doğrudan etkilenir. Petrol fiyatlarındaki olası bir artış, Türkiye'nin cari açığını ve enflasyonunu olumsuz etkiler. Ayrıca İran, Türkiye'nin önemli bir doğalgaz ve petrol tedarikçisi; boğazda yaşanacak bir kriz, İran'la enerji ticaretini sekteye uğratabilir. Türkiye, bölgesel gerilimin düşürülmesi için diplomasiye ağırlık vermeli; İran ile ABD arasında denge gözeterek enerji güvenliğini korumalı. Montrö Boğazlar Sözleşmesi kapsamında Türkiye'nin boğazlar üzerindeki kontrolü, Hürmüz'deki gelişmelerle dolaylı olarak ilişkilendirilebilir; ancak doğrudan bir hukuki bağ yok.
