Tahran, ABD'nin onay vermesi halinde Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılacağı ve nükleer müzakerelerin bir hafta içinde başlayacağı yedi günlük bir yol haritası önerdi. İran Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan açıklamada, planın Washington'un yanıtına bağlı olduğu ve ABD'den gelecek yanıtın beklenildiği belirtildi. Bu gelişme, bölgedeki gerilimin son haftalarda tırmandığı bir dönemde diplomasiye kapı aralayabilecek önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.
Yol Haritasının Ayrıntıları ve Arka Planı
İran'ın önerdiği yol haritası, Hürmüz Boğazı'ndaki mevcut kısıtlamaların kaldırılmasını ve nükleer programla ilgili görüşmelerin yeniden başlatılmasını içeriyor. Tahran, planın ABD tarafından kabul edilmesi durumunda yedi gün içinde somut adımlar atılacağını duyurdu. Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği kritik bir stratejik su yolu olarak biliniyor; boğazdaki herhangi bir kesinti küresel enerji piyasalarını doğrudan etkiliyor.
İran'ın nükleer programı, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) sonrasında büyük ölçüde sınırlandırılmıştı. Ancak ABD'nin 2018'de anlaşmadan çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulamaya başlamasıyla İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini kademeli olarak artırdı. Son dönemde İran'ın %60'a varan zenginleştirme seviyelerine ulaştığı bildiriliyor; bu oran, silah üretimi için gereken %90'a oldukça yakın. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), İran'ın nükleer faaliyetlerine ilişkin denetimlerin kısıtlandığını ve şeffaflığın azaldığını raporlamıştı.
Diplomatik kaynaklara göre, İran'ın bu hamlesi, bölgesel gerilimi düşürmeye yönelik kapsamlı bir stratejinin parçası. Tahran, aynı zamanda Irak, Yemen ve Suriye gibi ülkelerdeki vekil güçleri üzerinden yürüttüğü politikaları da masaya yatırmaya hazır olduğunu gösteriyor. Ancak ABD yönetiminden henüz resmi bir yanıt gelmedi. Beyaz Saray ve Dışişleri Bakanlığı yetkilileri, öneriyi incelediklerini ancak aceleci bir açıklama yapmayacaklarını belirtti.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'ın önerisi, sadece ABD-İran ilişkileri açısından değil, tüm Orta Doğu ve küresel güç dengeleri açısından kritik bir dönemeçte geldi. Hürmüz Boğazı'ndaki istikrar, başta Çin, Hindistan, Japonya ve Avrupa ülkeleri olmak üzere pek çok ülkenin enerji güvenliğini doğrudan etkiliyor. Boğazın kapanması veya kısıtlanması, petrol fiyatlarında ani sıçramalara ve küresel ekonomik dalgalanmalara yol açabilir.
Son aylarda Hürmüz Boğazı'nda artan gerginlik, tanker saldırıları ve karşılıklı askeri tatbikatlarla kendini göstermişti. ABD, bölgeye uçak gemisi grupları ve stratejik bombardıman uçakları konuşlandırarak İran'a gözdağı vermişti. İran ise deniz kuvvetleriyle boğazı kapatma tehdidinde bulunmuş, hatta birkaç kez geçici olarak seyir kısıtlamaları uygulamıştı. Bu karşılıklı restleşme, bölgede yanlış hesaplama riskini artırıyordu.
Nükleer müzakereler açısından bakıldığında, İran'ın yedi günlük yol haritası, JCPOA'nın yeniden canlandırılması için bir çerçeve sunuyor. Avrupa Birliği ve diğer arabulucular, 2021-2022 yıllarında Viyana'da yürütülen dolaylı görüşmelerde tarafları bir araya getirmeye çalışmış ancak somut bir sonuç alınamamıştı. Şimdi İran'ın yeni teklifi, bu süreci yeniden başlatabilir. Ancak ABD'nin, İran'ın balistik füze programı ve bölgesel faaliyetlerini de kapsayan daha geniş bir anlaşma talep etmesi bekleniyor. Bu durum, kısa sürede bir uzlaşıya varılmasını zorlaştırabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın Hürmüz Boğazı'nı açma ve nükleer müzakereleri yeniden başlatma önerisi, Türkiye'nin enerji güvenliği ve bölgesel istikrar açısından doğrudan önem taşıyor. Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bölümünü İran ve diğer Orta Doğu ülkelerinden ithal ediyor; Hürmüz'deki istikrar, Türkiye'nin petrol ve doğal gaz tedarikinde kritik rol oynuyor. Ayrıca, İran ile ABD arasındaki gerilimin düşmesi, Türkiye'nin bölgede yürüttüğü diplomatik denge politikasına alan açabilir. Türkiye, hem İran hem de Batı ile ilişkilerini koruyarak arabuluculuk rolü üstlenme potansiyeline sahip. Nükleer anlaşmanın canlanması, Orta Doğu'da silahlanma yarışını yavaşlatabilir ve Türkiye'nin güvenlik çevresini olumlu etkileyebilir.
