ABD Başkanı Donald Trump, Hürmüz Boğazı'ndan geçen tüm gemilerden yüzde 20 oranında geçiş ücreti alınması yönündeki talebinden Salı günü geri adım attı. Beyaz Saray'da gazetecilere konuşan Trump, bu hamle yerine Körfez ülkelerinin bölgedeki güvenlik ve altyapı için "büyük yatırımlar" yapacağını öne sürdü. Trump, "Onlar zaten çok zengin ve istikrar istiyorlar. Bu yatırımlar geçiş ücretinden daha değerli," ifadelerini kullandı. Geçtiğimiz haftalarda İran'a yönelik "maksimum baskı" politikasını yeniden devreye sokan Trump yönetimi, Hürmüz Boğazı'nın güvenliğini gerekçe göstererek bu vergiyi gündeme getirmişti.
Gelişmenin arka planı: Hürmüz gerilimi ve yeni strateji
Trump'ın ilk talebi, küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği Hürmüz Boğazı'nda ABD'nin deniz güvenliği operasyonlarını finanse etmeyi hedefliyordu. Ancak bu öneri, başta Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri olmak üzere Körfez ülkeleri ve uluslararası nakliye şirketleri tarafından sert tepkiyle karşılanmıştı. Uzmanlar, böyle bir ücretin küresel petrol fiyatlarını anında yükselteceğini ve tedarik zincirlerini bozacağını belirtiyordu. Trump yönetimi, İran'ın bölgedeki faaliyetlerine karşı "müttefiklerin daha fazla sorumluluk alması" gerektiğini savunurken, Körfez ülkeleri ise ABD'nin bölgedeki askeri varlığının zaten yeterli olduğunu ve ek yük getirilmemesi gerektiğini dile getiriyordu. Trump'ın yeni açıklaması, bu gerilimi yatıştırma ve ittifak içinde denge kurma çabası olarak yorumlanıyor.
Beyaz Saray kaynakları, söz konusu yatırımların askeri üslerin modernizasyonu, deniz devriyelerinin ortak finansmanı ve istihbarat paylaşımı gibi alanları kapsayabileceğini belirtti. Ancak henüz resmi bir anlaşma veya taahhüt bulunmuyor. Trump'ın bu geri adımı, özellikle seçim yılında iç politikada "ABD'nin çıkarlarını koruyamadığı" eleştirilerine yol açabilir.
Bölgesel ve küresel boyut: Petrol piyasaları ve İran faktörü
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin can damarı konumunda. İran'ın sık sık boğazı kapatma tehditleri, küresel enerji güvenliğini tehdit ediyor. Trump yönetiminin son dönemde İran'a yönelik yaptırımları artırması, Tahran'ı daha agresif bir tutuma itmişti. Geçen ay İran Devrim Muhafızları, Basra Körfezi'nde bir ABD insansız hava aracını düşürmüş, tansiyon yükselmişti. Trump'ın geçiş ücreti teklifi aslında İran'a karşı bir güç gösterisi olarak görülüyordu; ancak geri adım atılması, Washington'un bölgede müttefikleriyle tam uyum içinde olmadığını ortaya koyuyor.
Enerji analistleri, Trump'ın son açıklamasının petrol fiyatlarını kısa vadede sakinleştirebileceğini ancak belirsizliğin sürdüğünü ifade ediyor. Suudi Arabistan ve BAE'nin yatırım vaatlerinin somutlaşması halinde, ABD'nin bölgedeki mali yükü hafifleyebilir. Ancak bu durum, ABD'nin İran'a karşı caydırıcılığını zayıflatma riskini de beraberinde getiriyor. Suudi Arabistan'ın, ABD'nin boşalttığı güvenlik boşluğunu doldurmakta isteksiz olduğu biliniyor. Özellikle Çin'in bölgedeki artan nüfuzu, Körfez ülkelerinin tercihlerini etkiliyor. Pekin, Suudi Arabistan'ın en büyük petrol alıcısı konumunda ve iki ülke arasındaki stratejik ortaklık derinleşiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bölümünü ithal eden bir ülke olarak Hürmüz Boğazı'ndaki her türlü gerilimden doğrudan etkileniyor. Trump'ın geçiş ücreti talebinden vazgeçmesi, petrol fiyatlarının ani yükselişini engelleyerek Türkiye'nin enerji maliyetlerini kısa vadede olumlu etkileyebilir. Ancak Körfez ülkelerinin bölgesel güvenliğe daha fazla yatırım yapması, özellikle Katar ve Suudi Arabistan ile ilişkileri geliştirmeye çalışan Ankara açısından yeni fırsatlar yaratabilir. Türkiye, Katar'daki askeri üssü ve Irak üzerinden Körfez'e açılma projeleriyle bölgede aktif bir rol oynuyor. Öte yandan, ABD-İran geriliminin devam etmesi, Türkiye'nin İran'la sürdürdüğü doğal gaz ticareti ve bölgesel işbirliğini de etkileyebilir. Ankara, hem Washington hem de Tahran'la dengeli bir politika izlemek durumunda.
