ABD ve İsrail'in İran ile yaşadığı askeri gerilim, küresel tedarik zincirinin bel kemiğini oluşturan ticari denizcilerin ne kadar kırılgan bir konumda olduğunu bir kez daha gözler önüne serdi. Binlerce denizci, savaş gemilerinin ve füzelerin hedefi haline gelen sularda mahsur kalırken, uluslararası toplum bu krizin insani boyutunu görmezden geliyor. Just Security platformunda yayımlanan analize göre, çatışma bölgelerinde çalışan denizciler ne barış zamanında yeterli desteği alabiliyor ne de savaş sırasında tahliye edilebiliyor. Bu durum, deniz ticaretinin güvenliğini ve küresel ekonominin istikrarını tehdit ediyor.
Deniz Ticaretinin Görünmeyen Yüzü
Dünya ticaretinin yüzde 90'ı deniz yoluyla taşınıyor ve bu devasa operasyonun kalbinde yaklaşık 1,9 milyon ticari denizci yer alıyor. Filo sayıları 50 binin üzerinde olan bu gemiler, savaş zamanında uluslararası hukukun "hayati tedarik" kapsamında değerlendirdiği gıda, enerji ve tıbbi malzeme taşıyor. Ancak Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin (UNCLOS) sağladığı koruma, savaş bölgelerinde yetersiz kalıyor.
İran'ın Hürmüz Boğazı'nı tehdit etmesi, Kızıldeniz'deki Husilerin saldırıları ve Doğu Akdeniz'deki mayın tehlikesi, denizcileri adeta bir kapanın içine sıkıştırdı. Örneğin, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımları sırasında 2020'de 60'tan fazla gemi limanlarda mahsur kalmıştı. Bugün ise İsrail-İran çatışması, Basra Körfezi'nde seyreden her gemiyi potansiyel hedef haline getiriyor. Denizciler, sigorta primlerinin yüzde 1.000 arttığı bu sularda, çoğu zaman ailelerinden aylarca haber alamadan çalışmak zorunda kalıyor.
Uluslararası Çalışma Örgütü'nün (ILO) 2006 Denizcilik Çalışma Sözleşmesi, denizcilere asgari ücret ve güvenli çalışma koşulları sağlasa da savaş bölgelerindeki gemiler bu standartların uzağında. 2023'te Husiler tarafından kaçırılan Galaxy Leader mürettebatı hâlâ serbest bırakılmadı. Bu durum, deniz güvenliğinin yalnızca askeri değil, aynı zamanda insani bir kriz olduğunu gösteriyor.
Savaşın Küresel Tedarik Zincirine Etkisi
Ticari denizcilerin yaşadığı kriz, küresel tedarik zincirinde domino etkisi yaratıyor. Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol tankerlerinin yüzde 30'u gecikmeli seyrediyor, bu da enerji fiyatlarını tetikliyor. Süveyş Kanalı'na alternatif rotalar arayan şirketler, Ümit Burnu'nu kullanarak navlun maliyetlerini yüzde 40 artırıyor. Deniz ticaretinin bu kadar kırılgan olduğu bir ortamda, denizcilerin güvenliği aynı zamanda küresel ekonominin güvenliği anlamına geliyor.
Çatışma bölgelerinde görev yapan denizciler, tahliye edilememeleri durumunda savaş suçlarına maruz kalma riskiyle karşı karşıya. Uluslararası Kızılhaç Komitesi, savaşan tarafları denizcilere insani koridor açmaya çağırsa da somut bir ilerleme sağlanamadı. ABD'nin "Deniz Güvenliği Girişimi" ise daha çok askeri gemileri korumaya odaklanmış durumda.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, dünyanın önde gelen denizci tedarikçilerinden biri olarak bu krizden doğrudan etkileniyor. Türk armatörlere ait yaklaşık 1.500 gemi, İran-İsrail geriliminin yaşandığı Doğu Akdeniz ve Basra Körfezi'nde faaliyet gösteriyor. Türk denizciler, özellikle İsrail limanlarına yanaşan gemilerde görev yaparken, bölgede mayın tehdidi ve roket saldırıları nedeniyle can güvenliği riskiyle karşı karşıya. Ayrıca, Türkiye'nin enerji ithalatının önemli bir kısmının geçtiği Hürmüz Boğazı'ndaki gerilim, doğrudan enerji fiyatlarına yansıyor. Türkiye'nin deniz ticaretinde güvenliği artırmak için uluslararası platformlarda daha aktif rol alması ve denizcilerin hukuki statüsünü güçlendirecek düzenlemeler yapması gerekiyor.
