İkinci Dünya Savaşı sonrasında inşa edilen ve Amerikan hegemonyası üzerine kurulu küresel düzen, artık görünür biçimde aşınıyor. ABD'nin uluslararası angajmanlarından çekilmesi, ittifaklarına karşı artan şüpheciliği ve kendi iç siyasi kutuplaşması, dünyanın dört bir yanındaki ülkeleri 'Amerika sonrası' bir dünyada yaşamaya alışmaya zorluyor. Bu yeni dönemde, eski güvencelerin yerini belirsizlik alırken, bölgesel güçler ve yeni ittifak arayışları öne çıkıyor. Bu makale, dağılan bu düzenin kodlarını çözerek, özellikle Türkiye gibi yükselen aktörler için doğurduğu fırsat ve tehditleri masaya yatırıyor.
Hegemonyanın Krizi: Amerikan Düzeninin Çöküşü
1945'ten bu yana dünya, Bretton Woods kurumları, NATO ve BM gibi yapılarla örülü, ABD'nin garantörlüğündeki bir düzende yaşadı. Soğuk Savaş'ın bitişiyle bu düzen küresel bir zafer kazanmış görünse de, 2008 mali krizi, Irak ve Afganistan'daki başarısız devlet inşası çabaları ve son olarak 2020'lerdeki Çin'in yükselişi, bu düzenin temellerini ciddi şekilde sarstı. ABD'nin kendi içinde yaşadığı siyasi krizler, Kongre'deki kilitlenmeler ve başkanlık seçimlerinin ardından gelen politika değişiklikleri, müttefiklerinin gözünde Washington'u güvenilmez bir ortak haline getirdi. Örneğin, NATO müttefiki ülkeler, ABD'nin Avrupa savunmasına ayırdığı kaynakları Asya-Pasifik'e kaydırmasını endişeyle izliyor.
Bu güç boşluğu, yalnızca jeopolitik bir kayma değil, aynı zamanda normatif bir erozyonu da beraberinde getiriyor. Uluslararası hukukun yerini giderek güç politikaları alıyor; devletler, uluslararası toplumun onayını almadan sınır ötesi operasyonlar düzenleyebiliyor, ekonomik yaptırımlar bir silah olarak kullanılıyor. Eski düzenin kurucusu ABD'nin bile, bu yeni dönemde kuralları kendi çıkarına göre yorumladığı gözlemleniyor. Bu durum, ikinci dünya savaşı sonrası kurulan düzenin, dünya genelinde meşruiyetini yitirdiği algısını güçlendiriyor ve ülkeleri alternatif arayışlara itiyor.
Yeni Dünya Düzeni Arayışı: Çok Kutupluluk ve Bölgeselleşme
Amerika sonrası düzenin en belirgin özelliği, çok kutupluluğun giderek artan bir gerçeklik haline gelmesi. Çin, Rusya, Hindistan ve Avrupa Birliği gibi aktörler, küresel yönetimde daha fazla söz sahibi olmak için çaba sarf ediyor. Özellikle BRICS gibi yapılar genişleyerek, Batı merkezli olmayan bir küresel yönetim alternatifi sunmaya çalışıyor. Bu çerçevede, ülkelerin büyük güçler arasında denge kurma stratejileri önem kazanıyor. Türkiye gibi ülkeler, hem NATO müttefiki hem de Rusya ile pragmatik ilişkilerini sürdüren bir konumda, bu yeni denklemin kilit aktörleri arasında yer alıyor.
Bu yeni dönemde bölgesel güçlerin önemi artarken, yerel çatışmalar da derinleşiyor. Ukrayna savaşı, ABD'nin Avrupa güvenliğine dönük taahhütlerini sorgularken, Orta Doğu'da İsrail-Filistin çatışmasının Doğu Akdeniz'deki enerji kaynaklarıyla kesişmesi yeni gerilim hatları oluşturuyor. Bu belirsizlik ortamında, Türkiye'nin Libya'dan Karabağ'a, Suriye'den Irak'a uzanan askeri operasyonları, ülkenin sınır ötesi güvenlik doktrinini ve uluslararası sahnede daha bağımsız bir aktör olma hedefini yansıtıyor. Ankara, bir yandan Batı ittifakı içindeki konumunu korumaya çalışırken, diğer yandan Rusya, Çin ve Körfez ülkeleriyle çok yönlü ilişkiler geliştirerek yeni dünya düzeninde kendine alan açıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişmeler, Türk dış politikası açısından hem fırsat hem de risk barındırıyor. ABD'nin Doğu Akdeniz'deki etkisinin azalması, Türkiye'nin enerji kaynakları ve deniz yetki alanları konusundaki iddialarını güçlendirebilir. Ancak, Orta Doğu'daki güç boşluğu, PKK/YPG gibi terör örgütlerinin dış destek bulmasını kolaylaştırabilir. Türkiye, bu yeni dönemde çok yönlü ve bağımsız bir dış politika izleyerek, bölgesel krizlerde arabulucu rolü üstlenebilir. Öte yandan, ABD ile ilişkilerdeki gerilimler ve F-35 programından çıkarılma gibi konular, savunma sanayisinde yerli üretimi teşvik ederek uzun vadede stratejik özerkliği artırabilir. Sonuç olarak, Türkiye'nin bu yeni düzende etkin bir oyuncu olabilmesi için diplomatik esnekliğini koruması ve bölgesel iş birliklerini güçlendirmesi gerekiyor.
