Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ve İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Kırgızistan'ın başkenti Bişkek'te düzenlenecek Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) zirvesine katılacak. Zirve, Batı merkezli küresel düzene karşı alternatif bir güç merkezi oluşturmayı hedefleyen bölgesel bloğun etkinliğini artırmayı amaçlıyor. Liderlerin, güvenlikten ticarete, enerji işbirliğinden bölgesel istikrara kadar geniş bir yelpazede görüş alışverişinde bulunması bekleniyor. Bu buluşma, Ukrayna savaşı ve Batı yaptırımları sonrası Moskova'nın Asya'ya açılım politikasının önemli bir göstergesi olarak yorumlanıyor.
Zirvenin Arka Planı ve Önemi
Şanghay İşbirliği Örgütü, 2001 yılında Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan tarafından kuruldu. Örgüt, kurulduğu günden bu yana hem güvenlik hem ekonomik işbirliği alanlarında genişleme kaydetti. Hindistan ve Pakistan 2017'de, İran ise 2023'te örgüte tam üye oldu. Bugün ŞİÖ, dünya nüfusunun yaklaşık yarısını ve küresel GSYİH'nın önemli bir kısmını temsil ediyor.
Kırgızistan'ın ev sahipliğinde düzenlenecek zirve, üyelik sürecindeki ülkeler ve gözlemci statüsündeki devletlerin katılımıyla geniş bir katılıma sahne olacak. Zirvede, Afganistan'daki durum, bölgesel terörizmle mücadele, sınır güvenliği ve uyuşturucu kaçakçılığı gibi konuların ele alınması öngörülüyor. Ayrıca, Batılı ülkelerin yaptırımlarına karşı alternatif ödeme sistemleri ve ticaret yollarının geliştirilmesi de gündem maddeleri arasında yer alıyor.
Uzmanlara göre ŞİÖ, giderek Batı karşıtı bir bloğa dönüşüyor. Özellikle Rusya ve Çin'in ortak hedefi, ABD liderliğindeki uluslararası sisteme alternatif oluşturmak. Bu bağlamda, zirve, Moskova ve Pekin'in Batı'yı dengelemek için kurdukları ittifakın bir göstergesi olarak değerlendiriliyor. Öte yandan İran'ın da bu bloğa dahil olması, Orta Doğu'daki dengeleri etkileme potansiyeli taşıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Zirvede ele alınacak ana başlıklardan biri de ŞİÖ'nün genişlemesi. Örgüte üyelik başvurusunda bulunan Belarus, Azerbaycan ve Ermenistan gibi ülkelerin durumu görüşülecek. Rusya, özellikle yakın müttefiki olan Belarus'un üyeliğine destek veriyor. Ancak, bu genişleme, örgüt içindeki karar alma mekanizmalarını zorlaştırabilir ve blok içinde yeni gerilimlere yol açabilir.
Batılı gözlemciler, ŞİÖ zirvesini, Rusya'nın Ukrayna savaşı nedeniyle uluslararası alanda izole edilme çabalarına karşı bir meydan okuma olarak okuyor. Putin'in bu zirveye katılması, Kremlin'in uluslararası destek arayışını sürdürdüğünü ortaya koyuyor. Özellikle Batı yaptırımları altında ekonomik baskı altında olan Rusya için Asya ile ticari bağların güçlendirilmesi büyük önem taşıyor. Çin ise, ABD ile artan rekabetinde Asya'daki etki alanını genişletmeye çalışıyor.
İran'ın zirveye katılımı, Tahran'ın uluslararası yaptırımlar karşısında yeni ittifaklar arayışının bir parçası. İran, son dönemde Rusya ve Çin ile askeri ve ekonomik işbirliğini derinleştiriyor. Bu gelişme, Orta Doğu'da ABD'nin etkisini azaltmaya yönelik bir adım olarak değerlendiriliyor. Ayrıca, İran'ın ŞİÖ üyeliği, bölgesel güvenlik meselelerinde daha aktif rol oynamasına da olanak tanıyor.
Zirvenin sonuç bildirgesinde, küresel yönetişim reformları, çok kutuplu dünya vurgusu ve Batı yaptırımlarına karşı ortak tutum gibi konularda uzlaşma sağlanması bekleniyor. Özellikle, ABD dolarına alternatif ödeme mekanizmaları üzerinde çalışmaların hızlandırılması kararı alınabilir. Bu karar, küresel finans sisteminde yeni bir kırılmanın habercisi olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ŞİÖ ile diyalog ortağı statüsünde olmasına rağmen, bu zirvede alınacak kararlar Ankara'yı yakından ilgilendiriyor. Türkiye, bir yandan NATO üyesi olarak Batı ittifakına bağlıyken, diğer yandan Rusya ve Çin ile güçlü ekonomik ilişkiler sürdürüyor. Ukrayna savaşı sonrası Batı ile Rusya arasında denge gözeten Ankara, ŞİÖ'nün Batı karşıtı söylemine temkinli yaklaşıyor. Ancak, Türkiye'nin Orta Asya'daki Türk cumhuriyetleriyle olan tarihsel ve kültürel bağları, örgütün bölgedeki etkinliğini artırmasını Ankara'nın çıkarları açısından önemli kılıyor. ŞİÖ'nün enerji ve ticaret alanındaki işbirliği mekanizmaları, Türkiye'nin enerji arz güvenliği ve Orta Asya ile ticaretini çeşitlendirme politikasıyla örtüşüyor. Türkiye'nin bu zirvede gözlemci olarak yer alması, bölgesel gelişmeleri yakından takip etmesine ve çok yönlü dış politikasını sürdürmesine olanak sağlıyor.
