Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Türkmenistan'ın başkenti Aşkabat'ta İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ile bir araya gelerek, ABD öncülüğündeki İran'a yönelik savaşı sona erdirmek için Rusya'nın desteğini açıkladı. Görüşme, bölgesel bir zirve öncesinde gerçekleşti ve iki lider, Orta Doğu'daki gerilimi azaltma ve işbirliğini güçlendirme konularını ele aldı. Putin, "İran'ın güvenliği ve istikrarı bizim için önemlidir. ABD'nin bölgedeki askeri varlığını ve yaptırımlarını kabul edilemez buluyoruz" dedi. Pezeşkiyan ise Rusya'nın desteğinden duyduğu memnuniyeti dile getirerek, "Ortak düşmanlarımıza karşı birlikte hareket etmeliyiz" ifadesini kullandı. Görüşmede ayrıca enerji, ticaret ve savunma alanlarında yeni anlaşmaların sinyali verildi.
Görüşmenin Arka Planı ve Stratejik Önemi
Putin ve Pezeşkiyan'ın Aşkabat'ta bir araya gelmesi, Rusya'nın İran ile ilişkilerini derinleştirme ve ABD'nin Orta Doğu'daki etkisini dengeleme çabasının bir parçası olarak yorumlanıyor. İki ülke, uzun süredir Suriye, Irak ve Yemen gibi bölgesel krizlerde işbirliği yapıyor. Özellikle İran'ın nükleer programı ve ABD yaptırımları, Moskova ve Tahran'ı birbirine yakınlaştıran faktörler arasında. Rusya, İran'a S-300 ve S-400 hava savunma sistemleri satarak askeri işbirliğini güçlendirmişti. Ayrıca, her iki ülke de ABD'nin tek taraflı yaptırımlarına karşı çıkarak çok kutuplu bir dünya düzeni çağrısı yapıyor. Görüşmenin, Türkmenistan'da düzenlenen ve Orta Asya ile Hazar Denizi bölgesini kapsayan bölgesel zirve öncesinde gerçekleşmesi, Moskova'nın bölgesel müttefikleriyle koordinasyonunu gösteriyor. Zirvede, ekonomik işbirliği, güvenlik ve enerji projeleri masaya yatırılacak. Putin, zirve sırasında diğer Orta Asya liderleriyle de ikili görüşmeler yapacak.
İran Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan, göreve geldiğinden bu yana ilk kez Rusya lideriyle yüz yüze görüşüyor. İran'da reformist kanadın temsilcisi olarak bilinen Pezeşkiyan, Batı ile ilişkileri normalleştirme sözü vermişti ancak ABD'nin yaptırımları ve İsrail'e verdiği destek nedeniyle bu hedefe ulaşmakta zorlanıyor. Rusya ile yakınlaşma, Tahran'ın Batı'ya karşı elini güçlendirmesinin yanı sıra ekonomik sıkıntılarını hafifletme amacı taşıyor. Görüşmede, İran'ın ŞİÖ (Şanghay İşbirliği Örgütü) ve Avrasya Ekonomik Birliği ile entegrasyonu da ele alındı. Rusya, İran'ın bu yapılara tam üyeliğini destekliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD öncülüğündeki İran karşıtı savaş, aslında doğrudan bir çatışmadan ziyade yaptırımlar, askeri tehditler ve vekalet savaşları üzerinden yürütülüyor. ABD, İran'ın nükleer programını sınırlamak için JCPOA'dan çekilmiş ve "maksimum baskı" politikası uygulamıştı. İran ise uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırarak karşılık verdi. Rusya'nın İran'a destek açıklaması, bu denklemi değiştirebilir. Moskova, BM Güvenlik Konseyi'nde İran'a yönelik yeni yaptırımları veto edebileceğini göstermiş oldu. Ayrıca, Rusya ve İran'ın askeri işbirliği, ABD'nin bölgedeki müttefikleri olan İsrail ve Suudi Arabistan'ı endişelendiriyor. İsrail, İran'ın nükleer tesislerine yönelik olası bir saldırı için hazırlık yaparken, Rusya'nın İran'a sağlayacağı hava savunma sistemleri bu saldırıyı zorlaştırabilir.
Çin'in de bu süreçteki rolü önemli. Çin, İran'ın en büyük petrol alıcısı ve Rusya ile stratejik ortaklığı bulunuyor. ABD'nin yaptırımlarına rağmen Çin, İran'dan petrol almaya devam ediyor. Rusya-İran yakınlaşması, Çin'in de dahil olduğu bir "yaptırımlara karşı ittifak" oluşumunu güçlendirebilir. Ancak bu durum, Batı ile ilişkileri daha da gerilimli hale getirebilir. Avrupa Birliği, İran ile diyalog kanallarını açık tutmaya çalışsa da ABD'nin baskısı altında. Türkiye ise bölgede denge politikası izliyor; hem İran hem de Rusya ile iyi ilişkileri var ancak NATO üyesi olarak ABD ile de müttefik.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD-İran geriliminde denge politikası izlerken, Rusya-İran yakınlaşması Ankara'nın manevra alanını daraltabilir. Türkiye, İran ile ticari ve enerji ilişkilerini sürdürüyor; doğalgaz alımı devam ediyor. Ancak ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarına uymak zorunda kalan Türk şirketleri zarar görüyor. Rusya'nın İran'a askeri destek vermesi, Suriye ve Kafkasya'daki dengeleri etkileyebilir. Türkiye, Suriye'de İran destekli gruplarla karşı karşıya gelmişti. Ayrıca, İran'ın nükleer programına yönelik olası bir İsrail saldırısı, bölgesel istikrarsızlığı artırarak Türkiye'nin güvenliğini tehdit edebilir. Ankara'nın, hem Rusya hem İran ile diyalogu sürdürerek gerilimi düşürme çabaları kritik önem taşıyor.
