İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran ile yeni bir nükleer anlaşma zemini aradığı bir dönemde, Tel Aviv yönetiminin ‘kırmızı çizgilerini’ Washington’a iletti. Ancak kaynaklar, mevcut liderler arasındaki derin görüş ayrılıkları nedeniyle bu taleplerin bir ‘dilek listesi’nden öteye gidemeyebileceğini belirtiyor. Netanyahu, İran’ın nükleer faaliyetlerine tam bir durdurma getirilmesi, balistik füze programının sınırlandırılması ve bölgesel milis güçlerine verilen desteğin kesilmesi gibi maddeleri içeren bir dizi şartı Trump’a sundu. Ancak Trump yönetiminin, özellikle ekonomik yük ve askeri angajmanlardan kaçınma arzusuyla, bu talepleri karşılamaktan uzak olduğu ifade ediliyor.
Gelişmenin Arka Planı: İran Anlaşması Tartışmaları Yeniden Alevleniyor
Trump, 2018’de ABD’yi İran nükleer anlaşmasından (JCPOA) çekmiş ve ‘maksimum baskı’ politikasını başlatmıştı. Ancak son haftalarda, özellikle Ortadoğu’daki gerginlikleri azaltma ve ABD’nin askeri yükünü hafifletme hedefiyle, Tahran ile yeni bir müzakere sürecine sıcak baktığı sinyallerini veriyor. Netanyahu ise bu yaklaşıma şiddetle karşı çıkıyor; İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasını ‘varoluşsal bir tehdit’ olarak nitelendiriyor. Öte yandan, İsrail’in kendi istihbarat ve askeri operasyonlarıyla İran’ın nükleer programını sabote etme çabaları sürerken, Netanyahu yönetimi diplomatik kanalların da etkisiz kalacağını düşünüyor.
Netanyahu’nun Trump’a ilettiği talepler arasında, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin tamamen durdurulması, Fordow ve Natanz tesislerinin uluslararası denetime açılması, ayrıca İran’ın Suriye, Lübnan ve Yemen’deki vekil güçlerine verdiği desteğin sonlandırılması yer alıyor. Ancak bu şartların, Trump’ın daha esnek bir anlaşma arayışıyla örtüşmediği belirtiliyor. Beyaz Saray kaynakları, anlaşmanın kapsamının İran’ın nükleer programıyla sınırlı tutulmasından yana olduklarını ve balistik füzeler ile bölgesel faaliyetlerin daha sonra ele alınmasını tercih ettiklerini ima ediyor. Bu durum, Netanyahu’nun ‘tam bir felaket’ olarak tanımladığı bir anlaşma senaryosunu gündeme getiriyor.
İsrail’deki siyasi analistler, Netanyahu’nun Trump üzerindeki etkisinin geçmiş yıllara göre zayıfladığı görüşünde. Özellikle 2020’deki başkanlık seçimlerine müdahale iddiaları ve Netanyahu’nun yargı reformu sürecinde yaşanan iç kriz, Washington ile Tel Aviv arasındaki bağları yıpratmış durumda. Ayrıca Trump’ın İran konusunda daha öngörülemez bir pozisyon alması, Netanyahu’nun elini zayıflatıyor. Bu çerçevede Netanyahu’nun talepleri, daha çok iç kamuoyuna yönelik bir duruş sergileme amacı taşıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Suudi Arabistan, BAE ve Avrupa’nın Pozisyonu
İran’la olası bir anlaşma, yalnızca İsrail’i değil, Körfez ülkelerini ve Avrupa’yı da yakından ilgilendiriyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran’ın nükleer silah sahibi olmasına karşı çıkmakla birlikte, bölgesel gerilimin azaltılmasından yana. Bu ülkeler, Trump’ın anlaşma çabalarına temkinli bir destek veriyor; ancak İran’ın balistik füze programı ve vekil güçler aracılığıyla yürüttüğü bölgesel müdahaleler konusunda da ciddi endişeler taşıyor. Avrupa Birliği ise JCPOA’nın yeniden canlandırılmasını savunuyor, ancak ABD ile İran arasındaki doğrudan müzakerelerin önünü açmak için çaba harcıyor. Fransa ve Almanya, özellikle İran’ın nükleer faaliyetlerinin sınırlandırılması ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetimlerine tam uyum sağlanması konusunda ısrarcı.
Rusya ve Çin ise İran’la ilişkilerini derinleştirirken, ABD’nin bölgeden çekilme sinyalleri vermesini kendi çıkarları lehine kullanmaya çalışıyor. Bu durum, İran anlaşmasının sadece bir nükleer mesele olmadığını, aynı zamanda küresel güç dengesini ve enerji güvenliğini de etkileyen bir satranç tahtası olduğunu gösteriyor. Trump’ın anlaşmaya varamaması halinde, İran’ın nükleer programını hızlandırması ve bölgedeki krizin daha da derinleşmesi riski bulunuyor. Netanyahu’nun ‘tam bir felaket’ uyarısı, bu senaryonun İsrail açısından taşıdığı hayati tehlikeye işaret ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Trump’ın İran’la anlaşma arayışı, Türkiye’nin komşusu İran’la olan sınır güvenliği ve enerji bağımlılığı açısından kritik bir gelişmedir. Ankara, İran’a yönelik yaptırımların hafiflemesini ve bölgesel gerilimin azalmasını desteklerken, İran’ın nükleer silah sahibi olmasına da karşı çıkmaktadır. Ancak Türkiye, anlaşma sürecinin dışında bırakılmaktan endişe duymaktadır. Zira İran’la olası bir anlaşma, enerji ticaretini ve sınır ötesi terörle mücadele işbirliğini doğrudan etkileyecektir. Ayrıca, İsrail ile Türkiye arasındaki son dönemdeki normalleşme çabaları, Netanyahu’nun bu kadar sert bir pozisyon almasıyla sekteye uğrayabilir. Türkiye’nin, hem İran hem de İsrail ile dengeli bir dış politika yürütme gereği, bu gelişmeyi yakından izlemesini zorunlu kılmaktadır.
