Katar, ABD ile İran arasında kısa süreli de olsa bir anlaşmaya varılması için arabuluculuk çalışmalarını sürdürdüğünü duyurdu. Doha yönetimi, taraflar arasındaki gerilimin düşürülmesi ve bölgesel istikrarın sağlanması amacıyla diplomatik kanalları aktif tutuyor. Katar Dışişleri Bakanlığı yetkilileri, görüşmelerin henüz erken aşamada olduğunu ancak her türlü diyalog kapısının açık tutulduğunu belirtti.
Gelişmenin Arka Planı
ABD ile İran arasındaki ilişkiler, 2018'de eski ABD Başkanı Donald Trump'ın ülkeyi nükleer anlaşmadan (JCPOA) çekmesi ve ardından İran'a yönelik ağır yaptırımlar uygulamasıyla ciddi şekilde gerilmişti. Tahran, yaptırımlara karşılık olarak uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırdı ve nükleer programını genişletti. Joe Biden yönetimi döneminde dolaylı müzakereler yapıldıysa da somut bir sonuç alınamadı. Katar, uzun süredir İran ile iyi ilişkilere sahip olan ve aynı zamanda ABD'nin bölgedeki en büyük askeri üssüne (El Udeid) ev sahipliği yapan bir ülke olarak arabuluculuk için uygun bir konumda bulunuyor. Doha, daha önce de Taliban ile ABD arasındaki görüşmelere ve Hamas ile İsrail arasındaki esir takası müzakerelerine ev sahipliği yapmıştı. Katar'ın bu son girişimi, bölgede artan tansiyonu düşürmeye yönelik bir adım olarak değerlendiriliyor. İran'ın nükleer programına ilişkin endişeler, İsrail'in olası askeri müdahale tehditleri ve ABD'nin yaptırım baskısı, bölgesel bir savaş riskini canlı tutuyor. Katar'ın devreye girmesi, diplomatik bir çözüm arayışının son örneği.
Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Macid el-Ensari, yaptığı açıklamada "Katar, ABD ve İran arasında kısa süreli de olsa bir anlaşmaya varılması için çalışıyor. Amacımız, taraflar arasında güveni yeniden tesis etmek ve bölgede istikrarı sağlamak." ifadelerini kullandı. Ensari, görüşmelerin gizliliğine dikkat çekerek detay vermekten kaçındı. ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan henüz resmi bir açıklama gelmedi. İran tarafı ise görüşmelere açık olduğunu ancak ön koşul olarak yaptırımların kaldırılmasını istediğini yineledi. Uzmanlar, kısa süreli bir anlaşmanın bile bölgede tansiyonu düşürebileceğini, ancak kalıcı bir çözüm için daha kapsamlı müzakerelere ihtiyaç olduğunu belirtiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-İran gerilimi, sadece iki ülkeyi değil, tüm Orta Doğu'yu ve küresel enerji piyasalarını etkiliyor. Basra Körfezi'nde yaşanan gerginlikler, petrol fiyatlarında dalgalanmalara yol açıyor. İran'ın nükleer programı, İsrail'in güvenlik endişelerini artırırken, Suudi Arabistan ve BAE gibi Körfez ülkeleri de olası bir çatışmadan endişe duyuyor. Katar'ın arabuluculuk girişimi, bu ülkeler tarafından da destekleniyor. Öte yandan, Rusya ve Çin'in de bölgede artan etkisi, ABD'nin manevra alanını sınırlıyor. Çin, İran'ın en büyük petrol alıcısı konumunda ve 2021'de Tahran ile 25 yıllık kapsamlı bir işbirliği anlaşması imzaladı. Rusya ise İran ile askeri ve teknik işbirliğini derinleştiriyor. Bu denklemde, ABD'nin İran ile bir anlaşmaya varması, bölgesel güç dengesini etkileyebilir. Katar'ın girişimi, aynı zamanda ABD'nin Körfez müttefikleriyle ilişkilerini de test ediyor; zira Suudi Arabistan ve BAE, İran'a karşı daha sert bir tutum izlenmesinden yana.
Avrupa Birliği de İran ile ilişkilerin normalleşmesini destekliyor ancak ABD'nin yaptırım politikalarına bağlı hareket ediyor. İngiltere, Fransa ve Almanya, İran'ın nükleer programını sınırlamak için yeni bir anlaşma çağrısı yapıyor. Ancak İran, ABD'nin yaptırımları sürdüğü sürece müzakere masasına oturmayacağını açıklamıştı. Katar'ın devreye girmesi, bu çıkmazı aşmak için bir fırsat olarak görülüyor. Uzmanlar, kısa süreli bir anlaşmanın dahi bölgede güven artırıcı bir adım olabileceğini, ancak tarafların birbirine güvenmediği bir ortamda kalıcı bir çözümün zor olduğunu vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile komşu olması ve ABD ile müttefiklik ilişkisi nedeniyle bu denklemde kritik bir konumda. Olası bir ABD-İran anlaşması, Türkiye'nin enerji güvenliği ve bölgesel ticaret açısından olumlu olabilir; zira İran'a uygulanan yaptırımlar, Türkiye'nin İran ile olan doğalgaz ticaretini ve sınır ticaretini olumsuz etkiliyor. Ayrıca, İran'da istikrarın sağlanması, Türkiye'nin doğu sınırındaki güvenlik risklerini azaltabilir. Ancak Türkiye, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarına uymadığı için zaman zaman Washington ile gerilim yaşıyor. Katar'ın arabuluculuğu, Türkiye'nin de desteklediği bir süreç; Ankara, bölgesel diyalog kanallarının açık tutulmasından yana. Yine de kalıcı bir anlaşma olmadan Türkiye'nin ekonomik ve güvenlik çıkarları tam olarak korunamaz.
