ABD Başkanı Donald Trump’ın Grönland’ı satın alma girişiminin yarattığı sarsıntı, İzlanda’da Avrupa Birliği üyeliği tartışmalarını yeniden alevlendirdi. Reykjavik yönetimi, 2008 mali krizinden bu yana en ciddi dış politika sınavı olarak görülen bu süreçte, kamuoyu yoklamaları AB üyeliğine desteğin yüzde 40’lara yükseldiğini gösteriyor. Başbakan Katrín Jakobsdóttir, "Egemenliğimizi koruyarak güvenliğimizi nasıl sağlarız?" sorusunu gündeme taşırken, ülke 2009’daki ilk başvurusunun ardından 2013’te rafa kalkan AB sürecini yeniden değerlendiriyor. Ada ülkesi, balıkçılık kotaları ve tarım sübvansiyonları gibi hassas konularda Brüksel ile uzlaşma ararken, Trump’ın Grönland hamlesi İzlanda’yı AB şemsiyesi altına iten bir katalizör işlevi görüyor.
Gelişmenin arka planı: Bağımsızlık ruhu ve Brüksel ikilemi
İzlanda, 1944’te Danimarka’dan bağımsızlığını kazanmasından bu yana egemenliğine son derece hassas bir devlet. NATO üyesi olmasına rağmen ABD ile güvenlik ilişkileri inişli çıkışlı bir seyir izledi. 2008’de bankacılık sisteminin çöküşüyle sarsılan ada, AB’yi bir kurtuluş reçetesi olarak görmüş ancak 2013’te yapılan seçimlerle birlikte müzakereler askıya alınmıştı. Şimdi ise Grönland krizi, hem ekonomik hem jeopolitik endişeleri yeniden tetikledi. İzlandalıların yalnızca yüzde 30’u AB üyeliğini desteklerken, Trump’ın çıkışı sonrası bu oran yüzde 40’a yaklaştı. Ancak karşıt görüş de güçlü: Balıkçılık sektörü, AB’nin ortak balıkçılık politikasına girmekten çekiniyor; tarım lobisi ise Kuzey Kutbu’ndaki sert koşullara uyum sağlamış küçük çiftçilerin Brüksel standartları altında ezileceğinden korkuyor.
Akademisyenler, İzlanda’nın refah devleti modelinin AB sosyal politikalarıyla uyumlu olduğunu ancak para birimi konusundaki endişelerin sürdüğünü belirtiyor. İzlanda kronası, 2008’deki çöküşten sonra toparlanmış olsa da Euro bölgesine girmek, ülkenin bağımsız para politikasını sonlandıracak. Bu ikilem, 2009’daki referandumda da kendini göstermişti: O dönemde halkın yalnızca üçte biri AB üyeliğine evet demişti. Şimdi ise Grönland faktörü, güvenlik boyutunu öne çıkarıyor. İzlanda, NATO’nun hava savunma sisteminin önemli bir parçası olan Keflavik Üssü’ne ev sahipliği yapıyor; ABD’nin Grönland’daki Thule Hava Üssü’nü genişletme planları, İzlanda’yı dolaylı olarak etkiliyor. Uzmanlar, “Trump’ın Grönland çıkarması, aslında Kuzey Kutbu’nda bir ABD-Çin rekabetinin yansıması” görüşünde.
Bölgesel ve küresel boyut: Kuzey Kutbu’nun kaderi
İzlanda’daki bu iç tartışma, aslında tüm Arktik bölgesinin jeopolitik yeniden şekillenmesinin bir parçası. Buzulların erimesiyle birlikte yeni deniz ticaret yolları açılırken, bölgedeki enerji kaynaklarına erişim de kolaylaşıyor. ABD, Rusya ve Çin arasında bir güç mücadelesine dönüşen bu alanda İzlanda, NATO’nun doğal bir karakolu konumunda. AB üyeliği, İzlanda’ya hem ekonomik hem diplomatik ağırlık kazandıracak olsa da, ülkenin geleneksel tarafsızlık politikasına bir darbe vurabilir. Danimarka’nın Grönland konusunda ABD’ye karşı takındığı tavır, İzlanda’da dikkatle izleniyor: Kopenhag, Grönland’ın satılık olmadığını net bir şekilde ifade ederken, Reykjavik de benzer bir duruş sergilemek zorunda. Avrupa Komisyonu’nun eski genişleme komiseri Olli Rehn’in de işaret ettiği gibi, “İzlanda’nın AB yolu, kendi egemenlik anlayışıyla Brüksel’in ortak politikaları arasında bir denge kurmaktan geçiyor.” Bu denge arayışı, önümüzdeki aylarda yapılması beklenen referandum öncesi daha da belirginleşecek. Anketler, özellikle genç seçmenlerin AB’ye daha sıcak baktığını, yaşlı seçmenlerin ise bağımsızlık mirasına vurgu yaptığını gösteriyor. Sonuç ne olursa olsun, İzlanda’nın bu süreci, Avrupa’nın çevre ülkeleri için bir laboratuvar işlevi görecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İzlanda’nın AB referandumu, Türkiye’nin AB ile ilişkileri bağlamında dolaylı da olsa önem taşıyor. Ankara, uzun yıllardır süren tam üyelik müzakerelerinde benzer egemenlik endişeleriyle karşı karşıya. İzlanda’nın bu süreçte alacağı karar, AB’nin genişleme politikasının geleceğine dair sinyaller verebilir. Eğer İzlanda AB’ye katılırsa, Brüksel’in küçük ama jeostratejik açıdan kritik ülkelere yönelik ilgisi artabilir. Bu durum, Türkiye’nin de AB ile müzakerelerinde güvenlik boyutunu öne çıkarmasına neden olabilir. Ayrıca, İzlanda ve Türkiye’nin NATO çatısı altındaki işbirliği, Arktik güvenlik ve enerji hatları gibi konularda ortak çıkarları gündeme getirebilir. Ancak doğrudan bir etkiden söz etmek için henüz erken.
