İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, ülkesinin ABD ile kapsamlı bir anlaşmaya varmaya 'hiç olmadığı kadar yakın' olduğunu açıkladı. Arakçi'nin bu açıklaması, İran'ın yarı resmi haber ajansı Mehr'in, Tahran yönetiminin müzakere ekibine yakın bir kaynağa dayandırdığı haberinin ardından geldi. Mehr ajansı, anlaşma çerçevesinde 60 günlük nihai müzakere sürecinde İran'ın yurtdışında bloke edilmiş 24 milyar dolarlık fonunun serbest bırakılmasının öngörüldüğünü iddia etti. Bu gelişme, yıllardır süren nükleer müzakerelerde yeni bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin arka planı
İran ile ABD arasındaki dolaylı müzakereler, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) yeniden canlandırılması amacıyla bir süredir devam ediyor. Eski ABD Başkanı Donald Trump'ın 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve yaptırımları yeniden uygulamaya koymasıyla rafa kalkan anlaşma, Joe Biden yönetiminin iş başına gelmesiyle yeniden masaya yatırıldı. Ancak müzakereler, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması ve ABD'nin yaptırımları kaldırmaktaki isteksizliği nedeniyle defalarca tıkanma noktasına gelmişti.
Son haftalarda, Umman ve Katar arabuluculuğunda yürütülen dolaylı görüşmelerde ilerleme kaydedildiği yönünde sinyaller geliyordu. Arakçi'nin 'en yakın' ifadesi, iki tarafın da anlaşmanın ana hatları üzerinde mutabık kaldığı ve kalan pürüzlerin giderilmesi için yoğun çaba harcandığı şeklinde yorumlanıyor. İran'ın bloke fonlarının serbest bırakılması, özellikle ağır ekonomik yaptırımlar altındaki ülke için hayati önem taşıyor. 24 milyar dolarlık rakam, İran'ın Güney Kore, Irak ve diğer ülkelerdeki hesaplarında bulunan ve daha önce insani yardım amaçlı kullanımına izin verilen fonları kapsıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran anlaşması, yalnızca iki ülke arasındaki ilişkileri değil, Ortadoğu'nun genel istikrarını da yakından ilgilendiriyor. Olası bir anlaşma, İran'ın nükleer programına uluslararası denetim getirecek, yaptırımların kademeli olarak kaldırılmasını sağlayacak ve bölgedeki gerginlikleri azaltabilecek. Bu durum, özellikle İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere Tahran'ın bölgesel rakipleri tarafından endişeyle karşılanıyor. ABD'nin Orta Doğu'daki müttefikleri, anlaşmanın İran'ın bölgesel nüfuzunu artırmasından ve dolayısıyla kendi güvenliklerini tehdit etmesinden çekiniyor.
Öte yandan, Çin ve Rusya gibi küresel güçler de müzakereleri yakından takip ediyor. Çin, İran'ın en büyük petrol alıcısı konumunda; Rusya ise nükleer teknoloji transferi ve askeri işbirliği alanında Tahran'la yakın ilişkiler içinde. Anlaşmanın sağlanması, uluslararası enerji piyasalarında dengeleri değiştirebilir; İran'ın yaptırımlar altındaki petrol ihracatının artması, küresel petrol fiyatlarını aşağı çekebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile 500 kilometreyi aşan sınırı ve derin ekonomik bağları nedeniyle ABD-İran anlaşmasından doğrudan etkilenecek ülkelerin başında geliyor. Anlaşma sağlanırsa, İran'a yönelik yaptırımların hafiflemesi Ankara’nın enerji ticaretini ve komşusuyla ekonomik ilişkilerini canlandırabilir. Türkiye, doğalgaz ihtiyacının önemli bir kısmını İran’dan karşılıyor; yaptırımlar nedeniyle aksayan ticaret hacmi normalleşebilir. Ayrıca, Suriye ve Irak'taki nüfuz mücadelesinde Ankara ile Tahran arasındaki rekabet, anlaşma sonrası yeni bir zemine oturabilir. ABD'nin bölgede İran'a karşı daha yumuşak bir tutum benimsemesi, Türkiye'nin kuzey Suriye politikası gibi bazı alanlarda hareket alanını daraltabilir. Sonuç olarak, anlaşma Türkiye için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor; Ankara'nın bu süreçte denge politikasını sürdürmesi bekleniyor.
