Tahran yönetimi, uzun süredir devam eden yaptırımların ve ABD öncülüğündeki deniz ablukasının ülke ekonomisi üzerindeki yıkıcı etkisini ilk kez bu kadar net bir dille itiraf etti. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, yaptırımlar ve deniz ablukası nedeniyle ülkenin ihracat ve ithalat hacminin yaklaşık yüzde 35 oranında gerilediğini açıkladı. Bu açıklama, Tahran'ın ekonomik gerçeklerle yüzleşmek zorunda kaldığını ve dış politikasında diplomatik kanallara daha fazla ağırlık vereceğinin sinyali olarak yorumlanıyor. Pezeşkiyan, konuşmasında aynı zamanda ülkesinin savunma kapasitesini koruyacağını ve ulusal çıkarlarını hiçbir koşulda feda etmeyeceğini vurguladı.
Ekonomik çöküşün boyutları ve Tahran yönetiminin yeni stratejisi
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın bu açıklaması, ülkenin son yıllarda karşı karşıya kaldığı en zorlu ekonomik koşullardan birinin resmi bir itirafı niteliğinde. ABD'nin 2018 yılında nükleer anlaşmadan tek taraflı çekilmesinin ardından uygulanan 'maksimum baskı' politikası, İran'ın petrol ihracatını neredeyse durma noktasına getirmiş, bankacılık işlemlerini felç etmiş ve ülkeyi uluslararası ticaretin dışına itmişti. Pezeşkiyan'ın belirttiği yüzde 35'lik daralma, bu politikaların ticaret hacmi üzerindeki doğrudan etkisini gözler önüne seriyor. Özellikle temel gıda maddeleri, ilaç ve sanayi ekipmanları gibi kritik ithalat kalemlerinde yaşanan aksamalar, İran toplumunda enflasyonun üç haneli rakamlara ulaşmasına ve alım gücünün ciddi şekilde düşmesine yol açtı.
Tahran yönetimi, bu ekonomik tabloya rağmen savunma harcamalarından taviz vermeyeceğinin sinyalini veriyor. Pezeşkiyan'ın 'diplomasi ve savunma' vurgusu, İran'ın dış politika doktrinindeki geleneksel dengeyi yansıtıyor: Bir yandan yaptırımların kaldırılması için müzakere masasına oturmaya hazır olduğunu gösterirken, diğer yandan askeri caydırıcılık kapasitesini koruyarak bölgesel nüfuzunu sürdürmeyi hedefliyor. Bu ikili strateji, özellikle Körfez bölgesinde ve Orta Doğu'da artan gerginliklerin yaşandığı bir dönemde, İran'ın pazarlık gücünü artırmayı amaçlıyor.
Bölgesel ve küresel güç dengeleri açısından önemi
İran'ın ekonomik zorluklarını kabul etmesi, yalnızca iç siyaset açısından değil, aynı zamanda bölgesel ve küresel güç dengeleri açısından da kritik bir dönüm noktası. ABD ile İran arasında son dönemde dolaylı görüşmelerin yeniden başladığına dair haberler, Pezeşkiyan'ın bu açıklamasının zamanlamasının tesadüf olmadığını düşündürüyor. İran yönetimi, ekonomik baskıları hafifletmek için Batı ile bir anlaşmaya varmak istiyor; ancak bunu yaparken bölgedeki vekil güçleri üzerindeki kontrolünü ve nükleer programındaki ilerlemeyi bir pazarlık kozu olarak kullanmaya devam ediyor.
Bu durum, özellikle İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölge ülkelerini yakından ilgilendiriyor. İran'ın ekonomik zayıflığı, bölgesel rakiplerine karşı elini zayıflatabilir; ancak Tahran'ın savunma kapasitesindeki artış, bu zayıflığın askeri bir saldırganlığa dönüşmemesi için caydırıcı bir unsur oluşturuyor. Ayrıca, Rusya ve Çin ile artan iş birliği, İran'ın Batı yaptırımlarına karşı alternatif bir ekonomik koridor bulmasına yardımcı olabilir. Öte yandan, küresel enerji piyasalarında yaşanan dalgalanmalar ve İran'ın petrol ihracatındaki potansiyel artış, dünya ekonomisi için de önemli bir değişken olmaya devam ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın ekonomik daralması ve diplomatik açılım arayışı, Türkiye için hem fırsat hem de risk unsuru taşıyor. Türkiye, enerji ithalatında İran'a bağımlılığını azaltmaya çalışırken, iki ülke arasındaki ticaret hacmi yaptırımlar nedeniyle sınırlı kalıyor. İran'ın yaptırımlardan kurtulması, doğalgaz ve petrol ticaretinde yeni fırsatlar yaratabileceği gibi, bölgesel rekabette de dengeleri değiştirebilir. Ayrıca, Tahran'ın Batı ile yakınlaşması, Suriye ve Irak'taki krizlerde Türkiye'nin elini güçlendirebilir ya da zayıflatabilir. Ankara, bu gelişmeleri yakından izleyerek hem ekonomik hem de güvenlik politikalarını bu yeni denkleme göre şekillendirmek zorunda kalacaktır.
