İran Cumhurbaşkanı, ABD ve İsrail'in Şubat ayında İran'a yönelik düzenlediği saldırılarla başlayan ve yedi aydır devam eden çatışmayı sona erdirmeye yönelik diplomatik çabaların ancak karşılıklı saygı ve tehditlerden arınmış bir ortamda başarılı olabileceğini açıkladı. Cumhurbaşkanı'nın bu açıklaması, yaz aylarından bu yana süren müzakerelerin çıkmaza girdiği bir dönemde geldi.
Diplomasi trafiği ve çıkmaz
Şubat ayında ABD ve İsrail'in İran topraklarına yönelik hava saldırıları, bölgede yeni bir gerilim dalgası başlattı. Saldırıların ardından İran, misilleme olarak bölgedeki müttefik güçler aracılığıyla çeşitli operasyonlar düzenledi. Çatışmaların yedi aya yayılması, Orta Doğu'da istikrarsızlığı derinleştirirken, diplomatik girişimler de yoğunlaştı. Ancak yaz aylarından itibaren taraflar arasındaki dolaylı görüşmeler somut bir sonuç üretmedi. Müzakerelerin tıkanmasında, İran'ın önkoşul olarak yaptırımların kaldırılmasını ve askeri tehditlerin sona ermesini talep etmesi, ABD'nin ise İran'ın bölgesel faaliyetlerine sınırlama getirilmesini istemesi etkili oldu.
Cumhurbaşkanı, yaptığı yazılı açıklamada, "Müzakereler yalnızca eşit zeminde ve tehditlerden uzak bir ortamda anlam kazanır. Baskı ve yaptırımlarla masaya oturtulmaya çalışılan bir ülke, adil bir anlaşmaya varmaz" ifadelerini kullandı. İranlı yetkililer, özellikle ABD'nin yeni yönetiminin göreve gelmesinin ardından diplomatik kanalların canlandırılması için Avrupa ülkeleri ve bölgesel aktörlerle temaslarını sürdürüyor. Ancak ABD tarafından gelen açıklamalar, askeri seçeneğin masada olduğu yönünde sinyaller veriyor.
BM Güvenlik Konseyi'nin konuya ilişkin acil toplantı düzenleme girişimleri, veto yetkisine sahip ülkeler arasındaki görüş ayrılıkları nedeniyle sonuçsuz kaldı. İran, saldırıların ardından Nükleer Silahların Yayılmasını Önleme Antlaşması (NPT) kapsamındaki denetimlere ilişkin tutumunu yeniden gözden geçirdiğini duyurmuş, bu adım Batı başkentlerinde endişeyle karşılanmıştı. Uzmanlar, çatışmanın yedi aydır sürmesinin bölgedeki enerji arz güvenliğini tehdit ettiğine dikkat çekiyor.
Bölgesel ve küresel yansımalar
Orta Doğu'da tırmanan gerilim, küresel enerji piyasalarında dalgalanmalara yol açtı. Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol tankerlerinin güvenliği, sigorta maliyetlerini artırdı. Avrupa Birliği, çatışmanın yayılmasını önlemek için İran ile ABD arasında arabuluculuk çabalarını yoğunlaştırdı. Fransa ve Almanya, müzakerelerin yeniden başlatılması için taraflara çağrıda bulundu. Rusya ve Çin ise İran'a yönelik askeri müdahaleleri kınayarak, diplomasiye öncelik verilmesi gerektiğini savundu.
Bölgesel aktörlerden Türkiye, Irak ve Katar, taraflar arasında güven artırıcı önlemler alınması için çaba harcıyor. İran'ın nükleer programına ilişkin belirsizlik, İsrail'in sert açıklamaları ve ABD'nin yaptırım tehditleri, müzakerelerin önündeki en büyük engeller olarak öne çıkıyor. İran Cumhurbaşkanı'nın son açıklaması, Tahran'ın askeri baskı altında taviz vermeyeceğini, ancak karşılıklı adımlarla bir anlaşmaya varılabileceğini gösteriyor.
BM Genel Sekreteri, taraflara itidal çağrısında bulunarak, "Bölgede yeni bir savaşın eşiğinde değil, barışın inşası için cesaret göstermeliyiz" dedi. Diplomatik kaynaklar, önümüzdeki haftalarda Viyana veya Cenevre'de yeni bir müzakere turunun düzenlenebileceğini ancak tarafların ön koşullarında esneme olmaması halinde bu girişimin de sonuçsuz kalacağını belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile ABD arasındaki gerilimde denge politikası izleyerek diplomatik çözümü destekliyor. Yedi aydır süren çatışma, Türkiye'nin doğu sınırlarında güvenlik risklerini artırırken, enerji tedarikinde de dalgalanmalara yol açıyor. İran ile ticaret hacminin korunması ve yaptırımların delinmesi iddiaları, Ankara'nın Batı ile ilişkilerinde zaman zaman gerginlik yaratıyor. Öte yandan Türkiye, bölgesel arabuluculuk rolüyle etkinliğini artırmayı hedefliyor. Müzakerelerin tehditlerden arındırılması, Türkiye'nin savunduğu diplomasi önceliğiyle uyumlu. Olası bir anlaşma, bölgesel istikrara katkı sağlayarak Türkiye'nin ekonomik ve güvenlik çıkarlarına hizmet edebilir.
