İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, ülkesinin bölgesel güçlerle imzaladığı yeni iş birliği anlaşmalarının 'yeni bir dönemin habercisi olabileceğini' belirtti. Kalibaf, İran'ın başkent Tahran'da düzenlenen bir konferansta yaptığı konuşmada, bölgesel paktların yalnızca ekonomik kazanımlar sağlamakla kalmayıp aynı zamanda siyasi istikrara da katkıda bulunacağını ifade etti. Bu açıklamalar, İran'ın son aylarda Körfez ülkeleri ve Orta Asya devletleriyle ilişkilerini geliştirme çabalarının bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin Arka Planı
İran, uzun süredir devam eden ekonomik yaptırımlar nedeniyle bölgesel entegrasyonu hızlandırma stratejisi izliyor. Kalibaf'ın sözleri, özellikle Suudi Arabistan ile yapılan son anlaşmaların ardından geldi. Mart 2023'te Çin'in arabuluculuğu ile iki ülke arasında normalleşme anlaşması imzalanmış, böylece yedi yıldır süren diplomatik kopukluk sona ermişti. Bu gelişme, Basra Körfezi'nde bir dizi diyaloğun kapısını aralamıştı.
Kalibaf konuşmasında ayrıca, İran'ın komşularıyla ilişkilerinde 'bağımsızlık ve karşılıklı saygı' ilkelerine vurgu yaptı. Meclis Başkanı, 'Yeni bölgesel paktlar, dış müdahalelere karşı koyarken, halklarımızın refahı için yeni fırsatlar yaratabilir' dedi. Bu yorumlar, İran'ın Batı eksenli yaptırımlara karşı koymak için doğuya ve güneye yönelik diplomatik açılımını yansıtıyor.
İran ile Irak arasındaki ticaret hacmi, 2023 yılında 10 milyar dolara ulaşmıştı. Ayrıca, İran'ın Umman, Katar ve Kuveyt ile yaptığı görüşmeler de devam ediyor. Bu görüşmelerin odağında enerji iş birliği ve serbest ticaret bölgelerinin kurulması yer alıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran'ın bölgesel pakt arayışları, sadece komşularıyla ekonomik bağlarını güçlendirmekle kalmıyor; aynı zamanda jeopolitik denklemleri de değiştiriyor. Uzmanlar, bu girişimlerin ABD'nin Ortadoğu'daki etkisini azaltmaya yönelik daha geniş bir stratejinin parçası olduğunu düşünüyor. Rusya ve Çin'in de dahil olduğu bu süreç, bölgesel güç dinamiklerini yeniden şekillendiriyor.
Öte yandan, İran'ın nükleer programı ve devrim muhafızlarına yönelik yaptırımlar devam ederken, bu diplomatik adımlar ülkenin uluslararası alanda izolasyonunu kırmayı hedefliyor. Özellikle Şanghay İşbirliği Örgütü'ne (ŞİÖ) üyeliği ve BRICS'e katılım daveti, İran'ın Batı dışı ittifaklara yöneldiğinin göstergesi.
Ancak bölgesel paktların kalıcılığı konusunda şüpheler de yok değil. İran ile Suudi Arabistan arasındaki anlaşma, her ne kadar önemli bir adım olsa da, tarihsel güvensizlik ve bölgesel rekabetler (Yemen, Suriye, Lübnan) çözülmeyi bekliyor. Ayrıca, ABD'nin İran'a yönelik 'maksimum baskı' politikasının yeniden canlanabileceği ihtimali, Tahran'ın diplomatik hamlelerini zorlaştırabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile komşu olması ve Orta Doğu'daki etkinliği nedeniyle bu gelişmeleri yakından izlemektedir. İran'ın bölgesel entegrasyon çabaları, Türkiye'nin de dahil olduğu enerji koridorları ve ticaret yolları açısından yeni fırsatlar yaratabilir. Ancak, İran'ın Suudi Arabistan ve Körfez ülkeleriyle yakınlaşması, Türkiye'nin bazı bölgesel dosyalardaki (Irak, Suriye) ağırlığını dolaylı olarak etkileyebilir. Türkiye'nin, bu yeni ekonomik ve siyasi oluşumlarda yer alarak dışlanmaması kritik önem taşımaktadır. Ayrıca, Batı'nın İran'a yönelik yaptırımları sürerken, Türkiye'nin İran ile ticari ilişkilerini dengelemesi gerekmektedir. Ankara'nın bu süreçte hem Batı ile ilişkilerini koruyarak hem de bölgesel iş birliğinden faydalanarak hareket etmesi beklenmektedir.
