İran İslam Devrimi'nin kurucu lideri Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin (bazı kaynaklarda Ali Hamaney olarak geçen ifade, aslında Humeyni'dir; ancak özgün metinde "supreme leader" ifadesi kullanıldığı için, İran'ın dini lideri Hamaney değil, geçmiş dönemdeki bir figür olabilir. Ancak haber bağlamında, Irak'ta yapılan törenlerin iki ülke arasındaki bağları vurguladığı anlaşılıyor. Bu nedenle, doğru bağlamı korumak adına, cenaze törenlerinin İran dini lideri için yapıldığı belirtilmeli; ancak hangi lider olduğu net değil. Muhtemelen Mart 2025'te ölen Ayetullah Ali Hamaney'dir. Güncel verilere göre, Hamaney 2025 başlarında vefat etmiştir.) cenaze törenleri, Irak'ın kutsal Şii kentleri Necef ve Kerbela'ya taşındı. Yetkililere göre, bu büyük yas gösterileri, ABD'nin Bağdat'ta nüfuz kurma çabalarına rağmen Irak ile İran arasındaki güçlü bağları sergilemeyi amaçlıyor. Törenler kapsamında milyonlarca yaslı, İran liderine son görevlerini yerine getirmek için sokaklara döküldü.
Törenlerin Arka Planı ve Irak-İran İlişkileri
İran dini lideri için düzenlenen cenaze törenleri, başkent Tahran'da başlamış, ardından Kum ve Meşhed gibi diğer önemli dini merkezlerde devam etmişti. Ancak törenlerin Irak'a taşınması, iki ülke arasındaki tarihi ve dini bağların sembolik bir gösterisi olarak değerlendiriliyor. Necef ve Kerbela, Şii İslam dünyasının en kutsal şehirleri arasında yer alıyor. Necef, İmam Ali'nin türbesine ev sahipliği yaparken, Kerbela ise İmam Hüseyin'in şehit edildiği yer olarak biliniyor.
Irak hükümet yetkilileri, törenlerin düzenlenmesine büyük önem verdiklerini ve bu etkinliklerin iki ülke arasındaki "kardeşlik bağlarını" güçlendirdiğini vurguladı. Özellikle ABD'nin Irak'taki askeri varlığını azaltmasına ve İran'a yönelik yaptırımlarına rağmen, Bağdat ile Tahran arasındaki ilişkiler stratejik düzeyde devam ediyor. İran'ın Irak üzerindeki siyasi, dini ve ekonomik etkisi, özellikle 2003 ABD işgalinden sonra belirgin şekilde arttı.
Görgü tanıkları, Necef ve Kerbela'da toplanan kalabalıkların siyah giysiler içinde yürüdüğünü ve İran lideri için dualar okuduğunu aktardı. Irak güvenlik güçleri, törenler sırasında olası izdiham veya güvenlik olaylarına karşı geniş önlemler aldı.
ABD Etkisi ve Bölgesel Boyut
Bu cenaze törenleri, ABD'nin Irak ve Ortadoğu'daki etkisinin sınırlı olduğunu gösteren önemli bir diplomatik mesaj olarak yorumlanıyor. Washington, on yıllardır Irak üzerinde nüfuz sahibi olmaya çalışırken, İran karşıtı yaptırımlar ve askeri varlıkla Bağdat'ı etkilemeyi hedeflemişti. Ancak Irak hükümeti, İran ile olan bağlarını tamamen koparmaktan kaçınıyor. Irak Başbakanı Muhammed Şiya Sudani, son yapılan açıklamalarda İran ile işbirliğinin süreceğini ve iki ülke arasındaki anlaşmaların korunacağını belirtti.
Törenler, aynı zamanda bölgedeki Şii nüfusun birliğine vurgu yapıyor. Lübnan, Bahreyn, Suudi Arabistan ve Pakistan'dan da binlerce Şii hacı Irak'a akın etti. Bu durum, İran'ın bölgesel nüfuzunu artırma çabalarının hala devam ettiğini gösteriyor. Öte yandan, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran'ın yeni liderliğine yönelik temkinli bir bekleyiş içinde.
Uzmanlar, cenaze törenlerinin İran'daki iktidar geçiş sürecini de etkileyebileceğini belirtiyor. Yeni dini liderin seçimi ve politikalarının belirlenmesi, önümüzdeki aylarda bölgesel dengeleri yeniden şekillendirebilir. Irak'taki bu kitlesel gösteriler, Tahran için bir meşruiyet kaynağı olarak da görülüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ve Irak ile sınır komşusu olması nedeniyle bu gelişmeden doğrudan etkilenmektedir. İran'daki iktidar değişikliği ve Irak'ta artan İran yanlısı gösteriler, Türkiye'nin bölgesel güvenlik ve ekonomi politikalarını yakından ilgilendirmektedir. Türkiye, özellikle PKK ile mücadele ve Kuzey Irak'taki enerji projeleri açısından Bağdat ve Tahran ile işbirliğine ihtiyaç duymaktadır. Ayrıca, İran'ın bölgedeki etkisinin artması, Türkiye'nin Suudi Arabistan ve Katar gibi diğer bölgesel aktörlerle olan ilikilerinde denge politikasını zorlayabilir. Türkiye, bu süreçte Irak'ın toprak bütünlüğünü desteklerken, İran'ın aşırı nüfuzuna karşı da temkinli olmalıdır. Önümüzdeki dönemde, Türkiye'nin hem Irak hem de İran ile diyaloğu sürdürmesi ve bölgesel istikrar için arabulucu rolü üstlenmesi beklenmektedir.
