İran'da ABD'nin yaptırımları sıkılaştırması ve uyguladığı abluka nedeniyle ilaç kıtlığı giderek derinleşiyor. Birçok İranlı, hayat kurtarıcı ilaçlara erişemiyor veya bu ilaçları karşılayamıyor. İranlı yetkililer ilaç sektörünün çökmeyeceğini savunsa da sahadaki tablo, halkın temel sağlık hizmetlerine ulaşmakta ciddi güçlük çektiğini gösteriyor. Ülke genelinde eczanelerde kritik ilaçların raflarda yerini alamaması, hastaların tedavi süreçlerini aksatıyor ve sağlık krizi her geçen gün büyüyor.
Yaptırımların Gölgesinde Sağlık Krizi
ABD'nin 2018'de tek taraflı olarak nükleer anlaşmadan çekilmesi ve ardından İran'a yönelik kapsamlı yaptırımları yeniden yürürlüğe koyması, ülke ekonomisini olduğu kadar sağlık sistemini de derinden etkiledi. Yaptırımlar, ilaç ve tıbbi malzeme ithalatını teknik olarak kapsamasa da, bankacılık ve finans sektörüne getirilen kısıtlamalar nedeniyle uluslararası şirketlerin İran ile ticaret yapmaktan kaçınmasına yol açtı. Bu durum, ilaç hammaddelerinin teminini zorlaştırdı ve maliyetleri artırdı. İranlı yetkililer, ilaç sektörünün ayakta kalacağını ve yerli üretimin devam edeceğini belirtse de, özellikle kanser, diyabet, kalp hastalıkları ve nadir hastalıklar için kullanılan ilaçlarda ciddi sıkıntılar yaşanıyor.
Dünya Sağlık Örgütü ve uluslararası insan hakları kuruluşları, yaptırımların insani boyutuna dikkat çekerek, sağlık malzemelerine erişimin engellenmemesi gerektiğini vurguluyor. Ancak İran'ın uluslararası finans sisteminden dışlanması, ilaç şirketlerinin ödeme yapamamasına ve sevkiyatların gecikmesine neden oluyor. İran Kızılayı ve yerel sağlık kuruluşları, hastaların hayati ilaçlara ulaşamadığını raporluyor. Özellikle yoksul kesimler, ilaç fiyatlarındaki artış ve stok yetersizliği nedeniyle büyük mağduriyet yaşıyor.
İran hükümeti, yaptırımlara rağmen ilaç üretimini yerelleştirerek krizi aşmaya çalışıyor. Ülkenin ilaç pazarının büyük bölümü yerli üretimle karşılanıyor olsa da, özellikle patentli ve yüksek teknoloji gerektiren ilaçlarda dışa bağımlılık sürüyor. Hammadde teminindeki zorluklar, yerli üretimi de sekteye uğratıyor. İranlı yetkililer, karaborsa ve kaçak ilaç ticaretinin arttığını, bunun da sahte ilaç riskini beraberinde getirdiğini kabul ediyor.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
İran'daki ilaç kıtlığı, yalnızca ülke içi bir sağlık sorunu olarak kalmıyor; bölgesel istikrar ve küresel sağlık güvenliği açısından da riskler taşıyor. İran, Orta Doğu'da önemli bir aktör ve komşu ülkelerle yoğun ticari ve insani ilişkileri bulunuyor. İlaç kıtlığının derinleşmesi, Irak, Afganistan, Suriye ve Yemen gibi ülkelere yönelik ilaç tedarikini de olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, sağlık sisteminin çöküşü, bulaşıcı hastalıkların yayılma riskini artırarak bölgesel bir tehdit oluşturabilir.
ABD'nin yaptırım politikası, uluslararası toplumda tartışmalara yol açıyor. Yaptırımların insani etkileri, Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği tarafından da dile getiriliyor. Avrupa ülkeleri, İran ile ticaret için INSTEX adlı bir mekanizma kurmaya çalışsa da, bu girişim beklenen sonucu vermedi. İran, yaptırımların kaldırılması için nükleer anlaşmaya geri dönüş sinyalleri veriyor, ancak ABD ile yaşanan güven bunalımı müzakereleri zorlaştırıyor.
Uzmanlar, ilaç kıtlığının İran'da toplumsal huzursuzluğu artırabileceğini ve hükümete yönelik tepkileri büyütebileceğini belirtiyor. Ekonomik sıkıntıların yanı sıra sağlık hizmetlerine erişimde yaşanan sorunlar, halkın günlük yaşamını doğrudan etkiliyor. İranlı doktorlar ve sağlık çalışanları, hastaların tedavi için gerekli ilaçları bulamadığını, bazı durumlarda alternatif ilaçlarla yetinmek zorunda kaldıklarını ifade ediyor. Bu durum, tedavi başarısını düşürüyor ve önlenebilir ölümleri artırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'daki ilaç kıtlığı, Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren sonuçlar doğurabilir. Öncelikle, İran ile ticari ve beşeri ilişkileri güçlü olan Türkiye, ilaç ve tıbbi malzeme tedarikinde alternatif bir kanal haline gelebilir. Türk ilaç firmaları için İran pazarı, yaptırımların getirdiği risklere rağmen fırsatlar barındırıyor. Ancak ABD yaptırımlarına uymama durumunda Türk şirketlerinin yaptırım riskiyle karşılaşabileceği unutulmamalı. Öte yandan, İran'da sağlık sisteminin zayıflaması, sınır bölgelerinde kaçak ilaç ticaretini ve sahte ilaç girişini artırabilir; bu da Türkiye'nin güvenlik ve sağlık politikalarını tehdit edebilir. Bölgesel istikrar açısından, İran'daki insani krizin derinleşmesi, Türkiye'nin Orta Doğu'daki dengelerini ve insani diplomasi çabalarını etkileyebilir.
