İran, geçtiğimiz Pazartesi günü düzenlenen cenaze törenlerinin ikinci gününde, eski dini lider Ayetullah Ali Hamaney'in naaşı başında dua eden siyasi ve dini liderlerle birlikte yeni bir dönemin eşiğinde. Yüzbinlerce İranlının katıldığı törenlerde, ülkenin dört bir yanından gelen yaslı kalabalıklar Hamaney'in mirasını anarken, ülkenin karşı karşıya olduğu en büyük krizlerden biri olan ekonomik çöküş gündemden düşmüyor. The Atlantic dergisi yazarı ve İran uzmanı Arash Azizi'ye göre, İran'ın ayakta kalabilmesi için ABD ile bir şekilde normalleşmesi kaçınılmaz. Ülke, yıllardır süren yaptırımlar, yolsuzluk ve yanlış yönetim nedeniyle tarihinin en derin ekonomik bunalımlarından birini yaşıyor.
Ali Hamaney'in ardından yeni dönem ve ekonomik mirası
Ayetullah Ali Hamaney, 1989'dan bu yana İran'ın en üst dini lideri olarak ülkeyi yönetti. Onun döneminde İran, devrimci ideolojisine sadık kalırken, uluslararası alanda giderek yalnızlaştı. Özellikle nükleer program nedeniyle uygulanan ağır yaptırımlar, İran ekonomisini kırılgan hale getirdi. Dini liderin ölümü, yerine kimin geçeceği sorusunu da beraberinde getiriyor. Uzmanlara göre, Hamaney'in halefi belli olana kadar ülke geçici bir yönetimle idare edilecek. Ancak asıl mesele, yeni liderin ekonomik krizi çözmek için radikal adımlar atıp atmayacağı.
İran, son beş yılda enflasyonun yüzde 50'yi aştığı, işsizliğin yüzde 20'ye dayandığı ve halkın alım gücünün hızla düştüğü bir süreçten geçiyor. Petrol gelirlerinin yüzde 80'ini oluşturduğu ülkede, yaptırımlar nedeniyle petrol ihracatı büyük darbe yedi. ABD'nin 2018'de nükleer anlaşmadan çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulamaya başlaması, İran'ın ekonomik durumunu daha da kötüleştirdi. Tahran yönetimi, Çin ve Rusya gibi müttefiklerle ticareti artırmaya çalışsa da, bu ülkelerin sağladığı destek Batı pazarlarına erişimin yerini tutamıyor.
Uzman görüşü: Normalleşme neden zorunlu?
Arash Azizi, İran'ın içinde bulunduğu durumu değerlendirirken, ülkenin mevcut ekonomik modelinin iflas ettiğini vurguluyor. Azizi'ye göre, İran'ın sürdürülebilir bir büyüme yakalayabilmesi için küresel ekonomiye entegre olması şart. Bu da ABD ile bir şekilde normalleşmeyi gerektiriyor. Ancak İran'daki muhafazakar kanat, ABD ile herhangi bir yakınlaşmaya şiddetle karşı çıkıyor. 1979 devriminden bu yana ABD'yi 'Büyük Şeytan' olarak niteleyen rejim, normalleşmeyi ideolojik bir zafiyet olarak görüyor.
Buna rağmen, İran toplumunda artan hoşnutsuzluk, yönetimi adım atmaya zorlayabilir. Son aylarda ülkenin birçok kentinde düzenlenen protestolarda halk, ekonomik durumdan şikayet ederek değişim talep etti. Azizi, eğer yeni dini lider reform yanlısı bir isim olursa, ABD ile müzakerelerin yeniden başlayabileceğini öngörüyor. Ancak bu sürecin kolay olmayacağı, çünkü her iki tarafta da derin güvensizlik bulunduğu belirtiliyor. ABD'nin de İran'ın nükleer programı ve bölgesel faaliyetleri konusunda endişeleri sürüyor.
Bölgesel boyutta ise İran'ın normalleşmesi, Ortadoğu'daki dengeleri değiştirebilir. Özellikle Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, İran'ın yumuşamasını yakından izliyor. İran'ın ekonomik iyileşmesi, aynı zamanda Yemen ve Suriye'deki vekil güçlerine sağladığı desteği azaltabilir. Ancak bu, Tahran'ın bölgesel nüfuzunu kaybetmesi anlamına gelmiyor; aksine, daha güçlü bir ekonomiyle İran, bölgede daha etkili bir aktör haline gelebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'da yaşanacak siyasi ve ekonomik bir dönüşüm, Türkiye'yi doğrudan etkileyecek. İki ülke arasındaki ticaret hacmi, yaptırımlar nedeniyle son yıllarda dalgalı bir seyir izliyor. Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran'dan karşılıyor. Ayrıca İran'daki istikrar, Türkiye'nin güney sınırında güvenlik açısından da kritik. İran'ın ABD ile normalleşmesi, Türkiye'yi hem ticari hem de diplomatik olarak rahatlatabilir. Ancak bu süreç, aynı zamanda ABD'nin bölgede daha aktif olmasına yol açabilir ki bu da Türkiye'nin Suriye ve Irak politikalarını etkileyebilir. Özetle, İran'daki gelişmeler Türkiye için fırsatlar ve riskler barındırıyor.
