İranlı üst düzey güvenlik yetkilisi Muhsin Rızayi, ABD'nin İran'a yönelik sabotaj, tehdit ve saldırılarını durdurması halinde Hürmüz Boğazı'nın açık kalmasına bağlı kalacaklarını açıkladı. Rızayi'nin bu sözleri, son çatışmaların ardından İran'ın Körfez'deki ABD enerji varlıklarını savunmasız gördüğü yönündeki uyarısı olarak yorumlandı. Açıklama, Tahran'ın bölgede artan gerilimdeki tutumunu netleştirmesi açısından dikkat çekti.
Gelişmenin Arka Planı
Muhsin Rızayi, İran Devrim Muhafızları'nın eski komutanı ve şu anda Düzenin Yararını Teşhis Konseyi üyesi olarak görev yapıyor. İran'ın güvenlik politikalarında etkili isimlerden biri olan Rızayi, yaptığı açıklamada "Amerikalılar sabotajı, tehditleri ve İran'a yönelik saldırıları durdurduğunda, Hürmüz Boğazı'nın açık kalmasına bağlı kalacağız" ifadelerini kullandı. Bu sözler, son haftalarda Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı'nda yaşanan ve taraflar arasında suçlamalara yol açan hadiselerin ardından geldi. İran, ABD'yi bölgede istikrarsızlık yaratmakla suçlarken; Washington yönetimi, İran'ın bölgedeki "yıkıcı faaliyetlerini" eleştiriyor.
Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği kritik bir deniz yolu. İran daha önce de bu boğazı kapatma tehdidinde bulunmuş, ancak bu tür bir adımın küresel enerji piyasalarında büyük şok yaratacağı biliniyor. Rızayi'nin son açıklaması, İran'ın boğazı kapatma yönünde bir niyeti olmadığını, ancak ABD'nin provokasyonlarına karşılık verebileceğini gösteriyor. İran'a yönelik yaptırımlar ve askeri baskı, Tahran'ın sert söylemlerini sürdürmesine neden oluyor.
Son dönemde Basra Körfezi'nde tankerlere yönelik sabotaj saldırıları ve insansız hava araçlarıyla yapılan eylemler, bölgede tansiyonu yükseltti. ABD, İran'ı bu saldırılarla ilişkilendirirken; İran suçlamaları reddediyor ve ABD'nin bölgedeki askeri varlığını emperyalist bir tehdit olarak nitelendiriyor. Rızayi'nin açıklamaları, İran'ın Körfez'deki ABD üslerini ve enerji altyapısını potansiyel hedef olarak gördüğü mesajını içeriyor. İran'ın elinde çok sayıda balistik füze ve hızlı hücum botu bulunuyor; bu unsurlar, Körfez'deki ABD donanması ve müttefiklerine karşı asimetrik bir tehdit oluşturuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran ile ABD arasındaki gerilim, sadece ikili bir mesele olmaktan çıkıp küresel enerji güvenliğini doğrudan etkiliyor. Hürmüz Boğazı'ndan günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol taşınıyor. Boğazın kapanması veya ciddi şekilde kesintiye uğraması, petrol fiyatlarının varil başına 100 doların üzerine çıkmasına ve küresel ekonomide resesyon riskine yol açabilir. Bu nedenle, İran'ın uyarıları yalnızca ABD'yi değil, başta Çin, Hindistan, Japonya ve Avrupa ülkeleri olmak üzere tüm petrol ithalatçılarını ilgilendiriyor.
ABD'nin Körfez'deki askeri varlığı, bölgedeki müttefikleri Suudi Arabistan, BAE ve diğer Körfez ülkelerinin güvenliği için kritik. Ancak İran'ın artan tehditleri, bu ülkeleri de endişelendiriyor. Körfez ülkeleri, İran ile ABD arasında bir denge politikası izlemeye çalışırken, bir yandan da olası bir çatışmanın ekonomilerine zarar vermesinden korkuyor. Son yıllarda Çin'nin bölgedeki etkisini artırması ve İran ile Suudi Arabistan arasındaki normalleşme süreci, bölgesel dinamikleri değiştiriyor.
İran'ın nükleer programı da gerilimin bir diğer boyutu. ABD'nin 2018'de nükleer anlaşmadan çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulaması, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırmasına yol açtı. İran, nükleer programının barışçıl olduğunu savunurken; Batılı ülkeler, İran'ın nükleer silah edinme amacında olduğundan şüpheleniyor. Bu belirsizlik, Körfez'deki güvenlik mimarisini daha da kırılgan hale getiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile ABD arasındaki gerilimin doğrudan etkileyebileceği ülkelerin başında geliyor. Enerji ithalatının önemli bir kısmını İran'dan karşılayan Türkiye, olası bir Körfez krizinde enerji arz güvenliği ve fiyat istikrarı açısından risk altında. Ayrıca, Türkiye'nin İran ile ticari ilişkileri ve sınır güvenliği, bölgesel istikrarsızlıktan olumsuz etkilenebilir. Türkiye, hem ABD hem de İran ile dengeli ilişkiler yürütmeye çalışırken, Körfez'deki tırmanma Türk dış politikası için zorlu bir denge sınavı anlamına geliyor. Montrö Boğazlar Sözleşmesi kapsamındaki yükümlülükleri ve bölgesel barış çağrıları, Türkiye'nin arabuluculuk rolünü öne çıkarabilir. Enerji koridorları ve ticaret yollarının güvenliği, Türkiye'nin ekonomik çıkarları için hayati önem taşıyor.
