İran ve ABD arasında Hürmüz Boğazı'ndaki anlaşmazlık derinleşirken taraflar karşılıklı olarak birbirini suçlayan açıklamalar yaptı. İran, ABD'nin bölgedeki askeri varlığını artırmasını provokasyon olarak nitelendirirken Washington yönetimi, Tahran'ın boğazdaki seyrüsefer özgürlüğünü tehdit ettiğini savundu. Gerilim, küresel petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği kritik su yolunda ticari gemiler için yeni riskler oluşturuyor.
Gerilimin Arka Planı
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi'ni Umman Körfezi'ne bağlayan ve dünya deniz ticaretinin en hassas noktalarından biri olan dar bir geçit. ABD Donanması, son haftalarda bölgede devriye faaliyetlerini yoğunlaştırdı ve uluslararası sularda seyreden gemilere yönelik olası tacizlere karşı uyarıda bulundu. İran Devrim Muhafızları ise boğaz çevresindeki askeri tatbikatlarını sürdürüyor ve ABD'yi bölgede istikrarı bozmakla suçluyor.
Taraflar arasındaki son gerilim dalgası, bir dizi tanker olayı ve karşılıklı yaptırım tehditleriyle tetiklendi. İran, nükleer anlaşmadan kalan taahhütlerini askıya aldığını yinelerken ABD Hazine Bakanlığı, İran'ın petrol ihracatını hedef alan yeni yaptırım paketleri üzerinde çalışıyor. Tahran yönetimi, bu adımların kendi ekonomisini boğmayı amaçladığını ancak boğazdaki güvenliği riske atarak karşılık verebileceğini ima ediyor.
Uzmanlar, tarafların doğrudan bir çatışmadan kaçındığını ancak vekâlet savaşları ve denizde yaşanan küçük ölçekli olayların yanlış hesaplamaya yol açabileceği uyarısında bulunuyor. Bölgedeki petrol yüklü tankerlerin sigorta maliyetleri son günlerde arttı; bazı armatörler rotalarını değiştirmeyi değerlendiriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hürmüz Boğazı'ndaki istikrarsızlık yalnızca İran ve ABD'yi değil, başta Suudi Arabistan, BAE, Kuveyt ve Katar olmak üzere Körfez ülkelerini doğrudan etkiliyor. Bu ülkelerin petrol ve doğal gaz ihracatının neredeyse tamamı boğazdan geçiyor. Asya'nın enerji açlığı çeken ekonomileri — Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore — aynı güzergâha bağımlı durumda. Boğazda yaşanacak kısa süreli bir kesinti bile küresel petrol fiyatlarında sıçramaya ve enflasyon baskılarına yol açabilir.
ABD, bölgede koalisyon güçleriyle birlikte deniz güvenliği operasyonları yürütüyor. İngiltere ve diğer bazı Batılı ülkelerin de katıldığı bu operasyonlar, İran tarafından egemenliğe müdahale olarak görülüyor. Tahran, boğazı kapatma tehdidini zaman zaman dile getirse de bunun kendi ihracatını da vuracağını biliyor. Bu nedenle İran'ın daha çok seçici müdahaleler ve psikolojik baskı araçlarına yönelebileceği değerlendiriliyor.
Öte yandan diplomatik kanallar tamamen kapanmış değil. Umman ve Katar gibi arabulucu ülkeler, taraflar arasında dolaylı görüşmeler için zemin arıyor. Ancak İran'ın nükleer programındaki ilerleme ve ABD'nin yaptırım politikasındaki katı tutumu, kapsamlı bir uzlaşı ihtimalini zayıflatıyor. Bölgesel aktörler, gerilimin düşürülmesi için acil bir mekanizma kurulması çağrısı yapıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Hürmüz Boğazı'ndaki gerilimden doğrudan etkilenebilecek ülkeler arasında. Enerji ithalatının önemli bir kısmını İran ve Körfez ülkelerinden karşılayan Türkiye, boğazda yaşanacak bir aksamanın enerji fiyatlarını yükseltmesi ve cari açığı artırması riskiyle karşı karşıya. Ayrıca İran ile ABD arasındaki tansiyon, Türkiye'nin bölgesel denge siyasetini zorlaştırıyor; Ankara hem komşusu İran'la ilişkilerini korumak hem de Batı ittifakı içindeki yükümlülüklerini gözetmek durumunda. Olası bir askeri tırmanma, Türkiye'nin güney ve doğu sınırlarında yeni göç dalgaları ve güvenlik sorunları yaratabilir. Bu nedenle Türkiye, diplomatik çözüm çağrılarını destekleyerek bölgesel istikrarın korunmasına öncelik vermeli.
