Temmuz ayında imzalanan İran ile ABD arasındaki geçici ateşkes mutabakatı, iki ülke arasında yeniden alevlenen düşmanlıklar nedeniyle aşınma belirtileri gösteriyor. Haziran ayında varılan anlaşma, özellikle Hürmüz Boğazı'nın güvenliği ve nükleer müzakerelerin geleceği konusundaki derin görüş ayrılıklarını yansıtıyor. Bu gelişme, kalıcı bir barış tesis etmeyi amaçlayan diplomatik çabaların önündeki engelleri bir kez daha gözler önüne seriyor.
Anlaşmanın Zayıflamasının Arka Planı
İran ve ABD arasındaki geçici mutabakat, Haziran 2024'te Umman'ın arabuluculuğuyla imzalanmıştı. Anlaşma, tarafların birbirlerine karşı askeri operasyonlardan kaçınmasını ve dolaylı müzakerelere devam etmesini öngörüyordu. Ancak Temmuz ortasından itibaren tansiyon yeniden yükseldi. ABD Donanması, Hürmüz Boğazı'nda İran devrim muhafızlarına ait sürat teknelerinin ABD savaş gemilerine yaklaştığını bildirdi. Buna karşılık Washington, bölgeye ek savaş uçağı ve destroyer gönderdi. Tahran yönetimi ise ABD'nin yeni yaptırım tehditlerini “anlaşmaya aykırı” olarak nitelendirdi.
Nükleer müzakereler de başka bir kırılma noktası oluşturuyor. İran, uranyum zenginleştirme programını sınırlandırmayı reddederken, ABD yeni kısıtlamalar talep ediyor. Tahran, mutabakatın sadece “askeri çatışmayı erteleme” amacı taşıdığını, nükleer dosyanın ise ayrı bir çerçevede ele alınması gerektiğini savunuyor. Uzmanlara göre, anlaşmanın zayıflaması, iki tarafın da kalıcı bir uzlaşıya hazır olmadığını gösteriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran-ABD geriliminin yeniden tırmanması, yalnızca ikili ilişkileri değil, bölgenin istikrarını da tehdit ediyor. Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir su yolu. Olası bir çatışma, küresel enerji fiyatlarında ani bir yükselişe yol açabilir. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail, gelişmeleri endişeyle izlerken, Rusya ve Çin ise ABD'nin bölgedeki varlığına karşı İran'ı dolaylı olarak destekliyor.
ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, İran'ı nükleer silah edinmekten alıkoymak için diplomatik kanalları açık tutmaya çalışırken, Kongre'deki şahinler daha sert yaptırımlar çağrısı yapıyor. Tahran ise Çin ve Rusya ile artan askeri işbirliğini bir koz olarak kullanıyor. Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (IAEA) raporları, İran'ın nükleer programında ilerleme kaydettiğini doğrularken, Batılı istihbarat kaynakları Tahran'ın “nükleer eşik” statüsüne yaklaştığını belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran-ABD gerilimi, Türkiye'nin enerji güvenliği ve dış politikası için kritik önem taşıyor. Türkiye, doğalgaz ve petrol ihtiyacının önemli bir kısmını İran ve bölge ülkelerinden karşılıyor. Hürmüz Boğazı'nda yaşanacak bir kriz, enerji fiyatlarını yükselterek Türkiye'nin cari açığını artırabilir. Diplomatik olarak Ankara, hem ABD hem de İran ile ilişkilerini dengelemeye çalışıyor. Son dönemde Tahran'la enerji ve güvenlik alanında işbirliğini artıran Türkiye, ABD'nin yaptırımlarına rağmen İran'a yönelik ticaretini sürdürüyor. Ancak Washington'un olası yeni yaptırımları, Türk şirketlerini de hedef alabilir. Bu nedenle Ankara, taraflar arasında arabuluculuk rolü oynamaya ve bölgesel istikrarı korumaya öncelik veriyor.
