Irak'ın kutsal kentleri Necef ve Kerbela'da, İran lideri Ayetullah Ali Hamaney anısına düzenlenen anma törenlerine yüz binlerce kişi katıldı. Şiilik açısından en önemli iki merkez olan bu şehirlerdeki katılım, İran'ın Irak üzerindeki etkisinin bir göstergesi olarak yorumlandı. Hamaney, 2014'te Irak'ta DEAŞ'a karşı savaşta Tahran'ın desteğini artırmış ve Haşdi Şabi gibi milis güçlerinin yükselişinde belirleyici rol oynamıştı. Törenler, Tahran'ın bölgedeki stratejik müttefiklerinin kitleleri seferber etme kapasitesini sergiledi.
Gelişmenin arka planı
Necef ve Kerbela, Hz. Ali ve Hz. Hüseyin'in türbelerine ev sahipliği yapmasıyla Şii Müslümanlar için dünyanın en kutsal noktaları arasında yer alır. Bu şehirlerde düzenlenen anma törenleri, sadece dini bir vecibe değil, aynı zamanda siyasi bir mesaj niteliği taşıyor. Hamaney'in Irak'taki nüfuzu, 2003'te Saddam Hüseyin'in devrilmesinden sonra hızla arttı. İran, Irak'taki Şii partiler ve silahlı gruplar üzerindeki etkisini, 2014'te DEAŞ işgali sırasında Haşdi Şabi'nin kurulmasıyla pekiştirdi. Bu paramiliter güç, resmi olarak Irak hükümetine bağlı olsa da, İran Devrim Muhafızları tarafından eğitiliyor ve finanse ediliyor.
Anma törenlerine katılımın yüksek olması, İran'ın Irak'taki halk tabanındaki popülaritesinin canlı olduğunu gösteriyor. Öte yandan, Irak'ta Amerikan yanlısı ve İran karşıtı kesimler de giderek güçleniyor. Başbakan Muhammed Şiya es-Sudani, uzun süredir dengeli bir politika izlemeye çalışıyor: hem İran'la ilişkileri sürdürmek hem de ABD ile askeri işbirliğini muhafaza etmek. Ancak Amiral tanker filosunun güvenliği ve enerji altyapısı gibi konularda Bağdat'ın Tahran'a bağımlılığı sürüyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Hamaney'e yönelik bu kitlesel destek gösterisi, İran'ın bölgesel ağının ne kadar sağlam olduğunu ortaya koyuyor. Tahran, Suriye, Lübnan, Yemen ve Irak'taki vekil güçler aracılığıyla Ortadoğu'da etkisini sürdürüyor. Suudi Arabistan ve ABD, İran'ın bu nüfuzuna karşı koymak için çaba harcıyor. Özellikle Trump yönetiminin 2018'de nükleer anlaşmadan çekilmesi ve maksimum baskı politikası izlemesi, İran'ı daha da agresifleştirmişti. Biden döneminde ise dolaylı müzakereler sürüyor ancak anlaşmaya varılamadı.
Irak, İran'ın en kritik müttefiklerinden biri konumunda. İki ülke arasındaki sınır ticareti ve enerji bağlantıları, Irak ekonomisinin önemli bir bölümünü oluşturuyor. Ayrıca İran, Irak üzerinden Suriye'ye kara bağlantısı sağlıyor. Bu nedenle Irak'taki her gelişme, bölgesel güç dengelerini doğrudan etkiliyor. Hamaney'in anma törenlerindeki kitlesel katılım, İran'ın Irak'taki siyasi ve toplumsal ağının hâlâ güçlü olduğunu teyit ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın Irak'taki nüfuzu, Türkiye'nin kuzey Irak'taki varlığı ve enerji politikaları açısından önemlidir. Türkiye, Kürdistan Bölgesel Yönetimi ile yakın ilişkiler kurarken, Bağdat yönetimiyle de diyaloğunu sürdürmektedir. İran'ın Irak'ta güçlü olması, Türkiye'nin kuzey Irak ve Suriye'deki hareket alanını dolaylı olarak kısıtlayabilir. Ayrıca İran destekli Haşdi Şabi unsurlarının Türk sınırına yakın bölgelerde faaliyet göstermesi, güvenlik riski oluşturmaktadır. Bölgesel istikrarın korunması için Ankara, Tahran ile rekabet ve işbirliği dengesini hassas bir şekilde yürütmek zorundadır.
