İngiltere'de geçen yıl küçük çocuklara yönelik yayımlanan 2.189 kitaptan yalnızca 150'sinin azınlık etnik kökenli, engelli veya nöroçeşitli baş karakterlere odaklandığı ortaya çıktı. Yayıncılık sektöründe çeşitlilik üzerine yapılan araştırmaya göre, Siyah baş karakterli çocuk kitaplarının sayısı bir yılda yaklaşık %8 azaldı. Bu düşüş, son yıllarda çeşitlilik adına kaydedilen kazanımların geriye gittiği endişesini gündeme getirdi.
Çeşitlilikte Gerileme: Rakamlar Ne Söylüyor?
Araştırma, İngiltere'deki çocuk yayıncılığı sektörünün genel tablosunu gözler önüne seriyor. 2024 yılında yayımlanan 2.189 çocuk kitabından sadece 150'si (%6,8) azınlık gruplara mensup, engelli veya nöroçeşitli karakterleri merkeze alıyor. Bu oran, bir önceki yıla kıyasla Siyah baş karakterli kitaplarda %8'lik bir düşüşe işaret ediyor. Sektördeki çeşitlilik çabalarının henüz istenen seviyeye ulaşmadığı, hatta bazı alanlarda gerilediği belirtiliyor.
Uzmanlar, bu düşüşün yalnızca sayısal bir azalma olmadığını, aynı zamanda çocukların kendilerini kitaplarda görememesi nedeniyle psikososyal gelişimlerini de olumsuz etkileyebileceğini vurguluyor. Özellikle Siyah ve azınlık kökenli çocukların, okuma alışkanlığı edinme sürecinde kendilerini temsil eden hikâyelere erişimi kısıtlı.
Araştırmanın detaylarında, yayınevlerinin son yıllarda artan maliyet baskıları ve pandemi sonrası tedarik zinciri sorunları nedeniyle riskli gördükleri projelerden kaçındığı, bunun da çeşitlilik odaklı kitapların yayımlanmasını olumsuz etkilediği ifade ediliyor. Ayrıca, okullar ve kütüphaneler için ayrılan bütçelerin kısılması, bu tür kitapların raflarda daha az yer bulmasına yol açıyor.
Küresel Yayıncılıkta Temsil Sorunu
İngiltere'deki bu tablo, aslında küresel bir sorunun parçası. ABD, Kanada ve Avustralya gibi ülkelerde de benzer araştırmalar, çocuk edebiyatında çeşitliliğin yetersiz olduğunu gösteriyor. Özellikle son yıllarda artan kültürel çeşitlilik politikalarına rağmen, yayıncılık sektörünün ticari kaygılarla hareket etmesi, temsil konusunda somut adımlar atılmasını zorlaştırıyor.
Uluslararası Yayıncılar Birliği'nin 2024 raporuna göre, dünya genelinde çocuk kitaplarında ana karakterlerin büyük çoğunluğu hâlâ beyaz, sağlıklı ve heteronormatif aile yapısına sahip. Bu durum, göçmen ve azınlık topluluklarının çocukları üzerinde yabancılaşma ve özgüven kaybına neden olabiliyor. Eğitimciler, çok kültürlü toplumlarda çeşitliliği yansıtan kitapların, empati ve kapsayıcılık duygusunu güçlendirdiğini belirtiyor.
İngiltere'deki düşüş, aynı zamanda Brexit sonrası dönemde artan milliyetçi söylemlerin ve göçmen karşıtı politikaların bir yansıması olarak da yorumlanıyor. Yayıncılık sektörü, toplumsal taleplere duyarlı olmakla birlikte, ekonomik belirsizlik ortamında çeşitlilik projelerine yeterli kaynak ayıramıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de de çocuk kitaplarında çeşitlilik ve temsil konusu son yıllarda tartışılmaya başlandı. Ülkedeki yayıncılık sektörü, farklı etnik köken, engellilik ve göçmenlik temalarını işleyen kitaplarda artış olsa da, ana akım yayınevlerinin ticari kaygıları ve sansür endişeleri nedeniyle bu alan sınırlı kalıyor. İngiltere'deki düşüş, Türkiye için bir uyarı niteliğinde: çeşitliliği teşvik eden politikalar olmadan, benzer bir gerileme yaşanabilir. Türkiye'deki Suriyeli ve diğer göçmen çocukların kendilerini kitaplarda bulamaması, uyum sürecini zorlaştırabilir. Ayrıca, Avrupa'daki bu tür gelişmeler, Türkiye'nin kültürel diplomasi ve yayıncılık alanındaki uluslararası iş birliklerini de etkileyebilir.
